dielektrik xossalari

PPTX 16 pages 471.6 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 471.6 KB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

11-mavzu. qattiq jimalarda issiqlik sig’imi 12-mavzu. dielektrik xossalari reja. dielektrik asosiy xossalari pizoelektriklar, segnetoelektriklar kyuri temperaturasi elektr maydonidagi dielektrik dielektrik so’zi yunoncha dia - orqali va inglizcha elektrik — elektr so’zlaridan tuzilgan. «dielektrik» atamasini faradey elektr maydon kiradigan moddalarni atash uchun kiritgan. dielektriklar elektr tokini yomon o’tkazadi. ionlanmagan barcha gazlar, ba’zi bir suyuqliklar va qattiq jismlar dielektriklar bo’ladi. metallarning solishtirma elektr o’tkazuvchanligi σ~ 108-106 1/om*m tartibida, dielektriklarniki esa 10-10-10-15 1/om*m tartibida bo’ladi. bu tafovutni klassik fizika metallarda erkin elektronlar bo’ladi, dielektriklarda esa barcha elektronlar bog’langan bo’lib, ularni elektr maydon o’z atomlaridan ajratib ololmaydi, balki biroz siljitadi deb tushuntirar edi. elektr maydonidagi dielektrik dielektriklarning muhim xususiyatlaridan biri ularning tashqi elektr maydoni ta’sirida qutblanishidir. qutblanish deganda dielektriklarda elektr maydoni ta’sirida zaryadlangan zarrachalarning fazoviy joylashuvini o’zgartirish holati tushuniladi. elektr maydoni ta’sirida bo’lgan dielektrik ikki vektor qiymat – elektr maydon kuchlanganligi va qutblanganlik bilan ifodalanadi. elektr maydon kuchlanganligini zaryadlangan jism yoki zarrachalarning elektr maydonidagi …

2 / 16

anganligi kulon qonuniga asosan quyidagicha ifodalanadi: ikki yassi qoplama (elektrod)lar orasiga o’zgarmas (h) qalinlikdagi dielektrik joylashtirilsa, bu dielektrikning istalgan nuqtasidagi elektr maydonining kuchlanganligi o’zgarmas bo’lib, u quyidagicha aniqlanadi: bunda u – yassi qoplamalar orasidagi kuchlanish, v. agar ichki va tashqi radiuslari r1, r2 bo’lgan qoplamalar orasiga dielektrik joylashtirilsa va silindrik kondensator vujudga keltirilsa, o’q yo’nalishi bo’ylab x masofadagi elektr maydon kuchlanganligi quyidagicha aniqlanadi. qutblanganlik yoki qutblanish jadalligi (p) dielektrikning tashqi maydoni ta’siri ostida qutblanishini ifodalaydi. tashqi elektr maydoni bo’lmaganida dielektriklar hajmidagi zarrachalar elektr momentiga ega bo’lmaydi. chunki dielektrik hajmidagi molekula zaryadlarining algebraik yig’indisi nolga teng bo’ladi, ya’ni musbat va manfiy zaryadlarning og’irlik markazlari faza jihatidan bir-biriga mos keladi. tashqi elektr maydoni ta’sirida dielektrik molekulalari tartibli joylashadi (2-rasm). bunda dielektrikning elektr momenti (- dielektrik barcha qutblangan momentlarining geometrik yig’indisi) noldan farq qiladi. qutblanganlik dielektrikning ma’lum bir nuqtasi uchun elektr maydon kuchlanganligiga to’g’ri proportsional bo’ladi: bunda ke – dielektrik qabulchanlik; - absolyut …

3 / 16

u formuladan ma’lumki, barcha moddalarning dielektrik singdiruvchanligi birdan yuqori bo’lib, faqat vakuum uchun ke = 0 va, binobarin, e = 1 bo’ladi. yuqorida qayd etilishicha, qutblanish elektr maydoni ta’sirida bo’lgan dielektrikda sodir bo’ladigan jarayonlardan biri hisoblanib, bunda zaryad ma’lum yo’nalishga ega bo’ladi. bu jarayon butun dielektrik hajmi bo’yicha kuzatiladi va zaryadlar qoplama yaqinida to’planishi bilan davom etadi. qoplama yaqinida joylashgan dielektrikda yig’ilgan zaryadlarning ishorasi qoplamalardagi elektr maydoniga teskari bo’lib, musbat ishorali qoplama yaqinida joylashgan dielektrikda esa musbat zaryad to’planadi. shuning uchun ham bu jarayon qutblanish deb ataladi. agar dielektrik elektr maydonidan tashqariga chiqarilsa, zaryadlar o’zining asl holatiga qaytadi. ikki metall qoplama orasiga dielektrik joylashtirilib, kondensator hosil qilish mumkin. kondensator qoplamalaridagi erkin zaryadlar yig’indisini q bilan belgilasak, u holda: pezoelektriklar pezoelektr (yun. piero — bosaman, qisaman va elektr), pyezoelektr effekt — baʼzi dielektriklarning mexanik kuchlanishlar taʼsirida qutblanishi (toʻgʻri pyezoelektr effekt) va elektr maydon taʼsirida mexanik deformatsiyalanishi (teskari pyezoelektr effekt) hodisasining yuzaga …

4 / 16

tika, radiofizika va boshqa sohalarda keng qoʻllaniladi. pezoelektriklar ba’zi kristall dielektriklar mexanik deformatsiyalanganda ularning qutblanishi kuzatiladi. masalan, ma’lum yo‘nalish bo‘yicha qirqib olingan kristall plastinka siqilganda uning qarama-qarshi sirtlarida turli ishorali zaryadlar hosil bo‘ladi va plastinka ichida elektr maydon vujudga keladi. plastinka cho‘zilganda esa uning qutblanishi va maydonning yo‘nalishi qarama-qarshisiga o‘zgaradi bu hodisa pyezoelektrik effekt yoki qisqa- cha pyezoeffekt deb ataladi. bunday effekt kuzatiladigan kristall dielektriklar pyezoelektriklar deyiladi. kvars, turma- lin, segnet tuzi, bariy metatitanati va boshqalar pyezoelektrik- lar qatoriga kiradi. pyezoelektrik qutblanishning kattaligi deformatsiyaga pro- porsional, demak, elastiklik chegaralarida mexanik kuchlanishga ham bog‘liq bo‘ladi. pyezoelektrik effektni quyidagicha tushuntirish mumkin. har qanday kristall panjarasini turli atomlar yoki atomlarning guruhlari tomonidan tuzilgan va bir-birining ichiga kiritilgan oddiy panjara- lardan iborat deyish mumkin. agar kristall simmetriya markaziga ega bo‘lmasa, deformatsiya ta’sirida oddiy panjaralar bir-biriga nisbatan siljiydi va bunday siljish natijasida kristallda elektr momenti paydo bo‘ladi. pezoelektriklar pyezoelektriklarda kuzatiladigan bu effekt to‘g‘ri pyezo- effekt …

5 / 16

s- tallda mexanik tebranishlar uyg‘otiladi. kvars, segnet tuzi, bariy meta- titanati kabi kristallarning pyezo- elektrik xossalaridan texnikada keng foydalaniladi. masalan, bu dielek- triklar elektroakustik asboblarda ishla- tiladi. elektroakustik asboblar to‘g‘ri pyezoeffekt asosida mexanik (tovush va ultratovush) tebranishlarni elektr tebranishlarga o‘zgartirib bersa, tes- kari pyezoeffekt asosida esa elektr tebranishlarni mexanik tebranishlarga o‘zgartirib beradi. bundan tashqari, pyezoelektriklardan elektr tebranishlar generatorlarining chastotalarini stabillashtirishda, tez o‘zgaruvchan bosimlarni o‘lchashda keng foydalaniladi. segnetoelektriklar tajribalarda aniqlanishicha, bir qator kristall dielektriklar tashqi maydon bo‘lmaganda o’z-o’zidan (spontan) qutblanish xossasiga ega ekan. bu hodisa dastlab segnet tuzi (vino kislotasining ikkilangan kaliy-natriy tuzi: nakc4h6o6 ·4h2o) deb ataladigan kristallda aniqlangani uchun shu moddalarning barchasi segnetoelektriklar deb yuritiladi. segnetoelektriklar oddiy dielektriklardan bir qator xarakterli xossalari bilan farq qiladi. birinchidan, oddiy dielektriklarda dielektrik singdiruvchanlik bir necha birlikka, ba’zilarida bir necha o‘nga (masalan, suv uchun 81) teng bo‘lgan vaqtda, segneto- elektriklarning dielektrik singdiruvchanligi bir necha mingga yetishi mumkin. masalan, uy temperaturasida segnet tuzi uchun ning …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "dielektrik xossalari"

11-mavzu. qattiq jimalarda issiqlik sig’imi 12-mavzu. dielektrik xossalari reja. dielektrik asosiy xossalari pizoelektriklar, segnetoelektriklar kyuri temperaturasi elektr maydonidagi dielektrik dielektrik so’zi yunoncha dia - orqali va inglizcha elektrik — elektr so’zlaridan tuzilgan. «dielektrik» atamasini faradey elektr maydon kiradigan moddalarni atash uchun kiritgan. dielektriklar elektr tokini yomon o’tkazadi. ionlanmagan barcha gazlar, ba’zi bir suyuqliklar va qattiq jismlar dielektriklar bo’ladi. metallarning solishtirma elektr o’tkazuvchanligi σ~ 108-106 1/om*m tartibida, dielektriklarniki esa 10-10-10-15 1/om*m tartibida bo’ladi. bu tafovutni klassik fizika metallarda erkin elektronlar bo’ladi, dielektriklarda esa barcha elektronlar bog’langan bo’lib, ularni elektr maydon o’z ato...

This file contains 16 pages in PPTX format (471.6 KB). To download "dielektrik xossalari", click the Telegram button on the left.

Tags: dielektrik xossalari PPTX 16 pages Free download Telegram