o`rta osiyoda islom ma`naviyatining rivojlanishi

DOCX 16 pages 32.7 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 32.7 KB

File type DOCX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

6-mavzu: o`rta osiyoda islom ma`naviyatining rivojlanishi reja: 1. islom dinining o’rta osiyoga kirib kelishi. 2. o’rta osiyoda islomlashuv jarayonining xususiyatlari 3. movarounnahr – islom madaniyatining markazlaridan biri tayanch so’z va iboralar ixshid, buxor – xudot, murjiiy al –horis ibn surayj qo’zg’oloni, abu muslim harakati, moturidiya, rastionalizm, kalom ilmi, somoniylar, qoraxoniylar, saljuqiylar, xorazmshohlar, milliy xususiyatlar. islom madaniyati, movarounnahr, madrasalar, ilmiy safarlar, tafsir, hadisshunoslik, fiqhshunoslik, shariat ahkomlari, kalom ilmi, aqida, tavhid, “ jorulloh”. 1. islom dinining o’rta osiyoga kirib kelishi. mahalliy aholini islomlashtirish. islom dinining o’rta osiyoga kirib kelishi va tarqalishi bevosita arab istilolari va arablarning ko’p asrlik hukmronligi bilan bog’liq. o’rta osiyoga arab yurishlari 643-644 yillarda boshlangan bo’lsa ham, o’lkani uzil-kesil bosib olishga uzoq davrli kurashdan so’ng faqat arab qo’mondoni qutayba ibn muslim al-bohiliy (704-715) erishdi. mintaqada yangi siyosiy kuchning paydo bo’lishi oqibatida o’rta osiyo ikki qismga bo’lindi: 1) movarounnahr («ikki daryo oralig’i») va 2) arodi at-turk («turklar yerlari», ya’ni arablarga …

2 / 16

yig’ish masalasida chigallikning kelib chiqishiga sabab bo’ldi. ikkinchi omil umaviylar davrida (661-750) arablarning mahalliy aholi tarafidan islom dinining qabul qilinishiga monelik qilishlari bilan bog’liqdir. chunki arablar ilk davrda talay imtiyozlarga ega edilar. bu davr qoidalariga ko’ra, islom dinini qabul qilgan kishi «arab»ga aylanar, ya’ni jamiyatda arablar kabi imtiyozlarga ega bo’lardilar. bu holda mahalliy musulmonlardan jiz’ya olmaslik, arab va arab bo’lmagan musulmonlarning teng huquqliligi uchun kurash olib borgan islom dini ichidagi murji’iylar diniy-siyosiy harakati g’oyalari movarounnahrda keng tarqalish imkoniga ega bo’ldi. chunki o’lkada arab bo’lmagan musulmonlarning haq-huquqlari arablar tomonidan poymol etilardi. murji’iylarning faol harakatlari viii asrning 20-40 yillariga to’g’ri keladi. murji’iy al-horis ibn surayj qo’zg’oloni (734-746) movarounnahr aholisi tarafidan qizg’in qo’llab-quvvatlandi. vii asrda shakllana boshlagan murji’iylarning aynan imon va amalning ayri-ayri ekanligi haqidagi qarashlari bu hududda erli aholining hech bir qiyinchiliksiz islomni qabul qilishlariga, shuning barobarida, yangi shakllanayotgan islom jamiyatida teng huquqlilikka erishishlariga qulay sharoit yaratib berdi; keyinchalik esa – ular …

3 / 16

lik murji’iylar g’oyalari asosida ilohiyot fanida uch yirik ta’limot – najjoriya, karromiya va moturidiya shakllanadi. moturidiya kalom maktabining vujudga kelishida samarqand ulamolar muhiti katta rol o’ynadi. bu davrda movarounnahr siyosiy markazi arablar ta’siri ostida shakllangan buxoro shahri bo’lsa ham, madaniy va iqtisodiy hayotda so’g’diyonaning qadimgi poytaxti hali salmoqli o’rin tutar edi. milliy qadriyatlarni, jumladan ilohiyot sohasida eski an’analarni ko’proq saqlab qolgan samarqand madaniy muhitida yangi ta’limotning vujudga kelishi bejiz emas edi. u. rudolf tadqiqotlarining ko’rsatishicha, moturidiya ta’limotining paydo bo’lishi bir necha bosqichlarda yuz berdi. birinchi bosqich murji’iy-hanafiy ilohiyotchilari abu muqotil as-samarqandiy ( 823 y.) va ahmad ibn nasr al-‘atakiy (ix asr) nomlari bilan bog’liq. ikkinchi bosqichda samarqandda al-juzjoniya (abu bakr al-juzjoniy, abu mansur al-moturidiy, al-hakim as-samarqandiy), al-‘iyodiya (abu bakr al-‘iyodiy, abu ahmad al-‘iyodiy, abu salama as-samarqandiy) maktab vakillari faol harakat qildilar. ular shu diyorda faoliyat ko’rsatayotgan abu hafs al-buxoriy va nusayr ibn yahyo al-balxiy maktablari bilan birgalikda «ahl as-sunna va-l-jamo’a» …

4 / 16

, ilk sufiylar (al-hakim at-termiziy) madaniy hayot tarixida chuqur iz qoldirdilar. bunga javoban islom dunyosining markaziy hududlaridan tradistionalistlar (an’anachilar, ahl al-hadis) ta’limotlari kirib kela boshladi. islom ta’limotini keyingi davrda paydo bo’lgan yangiliklardan (bid’at) tozalash bu oqimning asosiy shiori bo’lib qoldi. bu tanqidiy ruh muhaddislarga siyosiy sohada ham ancha muvaffaqiyatlar keltirdi. hadislarni yig’ish, tartibga solish va faqat ishonchlilarini to’plamlarga jamlash borasida mislsiz ishlar qilindi. imom al-buxoriy, imom at-termiziy, imom ad-dorimiy, ‘abd ibn humayd al-kashshiy, kulayb ibn al-haysam ash-shoshiylar hadis to’plamlari bilan islom tarixi zarvaraqalariga o’z ismlarini yozdilar. natijada muhaddislarning ijtimoiy-siyosiy mavqei movarounnahrda, jumladan poytaxt buxoroda, beqiyos o’sdi. bu esa o’z navbatida markaziy shaharlarda shu paytgacha kuchli mavqega ega bo’lib kelgan hanafiylar va yangi guruh – ahl al-hadis o’rtasidagi ziddiyatni kuchaytirdi. murji’iylar va hanafiylarning diniy qarashlaridagi bevosita aloqadorlik bir necha tadqiqotlarda o’z isbotini topgan (y. van ess, v. madelung, u. rudolf). darhaqiqat, o’z vaqtida abu hanifaning (767 y.) arab bo’lmagan musulmonlarning ham …

5 / 16

qelarini kuchaytirdi, deb hisoblanar edi (v. madelung). ammo yangi kashf etilgan manbalardan ma’lum bo’lishicha, asli xurosonlik somoniylar mahalliy aholi va ularning etakchi vakillari – hanafiylar ta’sir doirasini cheklash va toraytirish uchun ahl al-hadis va shofi’iylardan foydalanganlar (jumladan, ismo‘il somoniy, 892-907). ular o’rtasidagi keskin raqobat kurashi ilm sohasida mumtoz asarlar paydo bo’lishiga olib keldi. bu o’rinda shams al-a’imma al-halvo’iy, shams al-a’imma as-saraxsiy, abu zayd ad-dabusiy, faxr al-islom al-pazdaviy, as-sadr ash-shahid, abu hafs an-nasafiy, az-zamaxshariy, ‘alo’ ad-din as-samarqandiy, al-mutarriziy, burhon ad-din al-buxoriy, faxr ad-din qodixon, burhon ad-din al-marg’inoniyning fiqh metodologiyasi, fiqhning amaliy masalalari, hadis, aqo’id, filologiya, tafsir va boshqa sohalarda yaratgan yuzlab asar nomlarini keltirish kifoya. mazkur asarlar orqali o’rta osiyo boy madaniy an’analari, diniy tajribasi, huquqiy tasavvurlari islom tamadduni doirasiga kiritildi. bu bilan islomning to’laqonli, o’z-o’ziga etarli, mukammal mintaqaviy shakliga asos solindi. unda umumislomiy va mahalliy elementlar orasidagi munosabatda hamohanglik, mutanosiblikka erishila borildi. dunyoviy davlat va ulamolar. o’rta osiyoda uzoq vaqt …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o`rta osiyoda islom ma`naviyatining rivojlanishi"

6-mavzu: o`rta osiyoda islom ma`naviyatining rivojlanishi reja: 1. islom dinining o’rta osiyoga kirib kelishi. 2. o’rta osiyoda islomlashuv jarayonining xususiyatlari 3. movarounnahr – islom madaniyatining markazlaridan biri tayanch so’z va iboralar ixshid, buxor – xudot, murjiiy al –horis ibn surayj qo’zg’oloni, abu muslim harakati, moturidiya, rastionalizm, kalom ilmi, somoniylar, qoraxoniylar, saljuqiylar, xorazmshohlar, milliy xususiyatlar. islom madaniyati, movarounnahr, madrasalar, ilmiy safarlar, tafsir, hadisshunoslik, fiqhshunoslik, shariat ahkomlari, kalom ilmi, aqida, tavhid, “ jorulloh”. 1. islom dinining o’rta osiyoga kirib kelishi. mahalliy aholini islomlashtirish. islom dinining o’rta osiyoga kirib kelishi va tarqalishi bevosita arab istilolari va arablarning ko’p asrlik huk...

This file contains 16 pages in DOCX format (32.7 KB). To download "o`rta osiyoda islom ma`naviyatining rivojlanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: o`rta osiyoda islom ma`naviyati… DOCX 16 pages Free download Telegram