цивилизациялар инқирози

DOCX 31 pages 130.2 KB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 130.2 KB

File type DOCX

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

арнольд жозеф тойнби. цивилизациялар инқирози чоп этилган28.05.2018муаллифziyouz.uz буюк британиялик машҳур тарихчи олим, файласуф, социолог ва сиёсатшунос арнольд жозеф тойнби (1889-1975)нинг ўн икки жилдли “тарих тадқиқоти” асари жаҳоннинг ўнлаб тилларига таржима қилинган. муаллиф мазкур асарни 1927 йил ёза бошлаган ва 1966 йил якунлаган. а.тойнбининг тадқиқот усули ўзига хос. олим инсоният тарихини цивилизациялар тарихи сифатида ўрганади ва талқин қилади. муайян бир давлат ёки халқ тарихини ўша мамлакат ёки миллатнинг қайси цивилизацияга мансублиги нуқтаи назаридан тадқиқ этади. цивилизациянинг пайдо бўлиши, ривожланиши, инқирозини ички ва ташқи таъсирлар асосида таҳлил қилар экан, бу жараёнларга файласуф дунёқараши билан ёндошади. воқеалар ривожи кўплаб тарихий ҳодисалар, давлатлар, сулолалар ва шахслар фаолияти мисолида ўрганилар экан, жараён силсиласи тадрижийлик, даврийлик, кетма-кетлик унсурларидан холи бўлганлиги боис ҳам асар тили, баёни ўқувчида дастлаб бироз мураккабдек таассурот уйғотади. бироқ асарнинг ичи ва руҳига кириб борганингиз сайин, гўё китоб қулфига калит топгандек бўласиз. шу боис, кўплаб тарихчи ва файласуфлар а.тойнби тарих тадқиқида ўзига хос …

2 / 31

ий ва шак-шубҳасиз оқибати деб ҳисоблаймизми? бу саволга, яъни юксалиш, ривожланиш муаммоси пайдо бўлиш, вужудга келиш масаласидан фарқли, янги ҳодиса эканига шаклланган, лекин ривожланмай “тўхтаб қолган” ёки “кечиккан” цивилизациялар мавжудлигини кашф қилиб ижобий жавоб топдик. айрим цивилизациялар синишдан кейин худди шунга ўхшаш “тўхтаб қолиш”ни бошдан кечириб, узоқ давом этадиган “тошқотиш” даврига қадам қўйишади. бундай тамаддунларга ёрқин мисол сифатида миср жамиятининг баъзи бир даврларини келтириш мумкин. миср жамияти эҳром бунёдкорларининг оғир юки остида илк бор синган бўлса, кейинчалик “ноиттифоқлик даври”, универсал давлат ва подшоҳликлар оралиғида инқирозга юз тутди. бу тарихдаги ягона мисол эмас. узоқ шарқ жамиятининг асосий ўзаги бўлган хитой тарихида, инқироз жараёни “ноиттифоқлик даври”дан универсал давлат сари табиий ўзанда ix асрнинг охирги чорагида тан империяси парчаланиши оқибатида кечганди. мўғулларнинг узоқ шарқдаги универсал давлатига қарши мин хун-ву сулоласи асосчиси бошчилигидаги жанубий хитой қўзғолони миср универсал давлати қолдиқлари устида гиксослар барпо этган “ворис давлат”га қарши яхмоснинг xviii сулоласи асосчиси раҳбарлигидаги фиван исёнини …

3 / 31

вомида ҳеч нарса, яъни зарур нарсаларни ўрганмаган ва ҳеч нарса, яъни кераксиз нарсаларни эсдан чиқармаган диоклетиан ва хитой фуқаролари ўртасида кўплаб ўхшаш хусусиятларни топиш унчалик мушкул эмасди. бу ерларда бошқарув шакли, таълим ва бутун ҳаёт тарзи маросим монанд эди. худди ерга кўмилган танга кўпаймагандек, билим ўсишдан тўхтаб қолди. ҳайкалдек қотиб қолиш турғунлик даврига бири ичкарида, бошқаси ташқарида ҳосил бўлган – маънавий ва сиёсий – буюк икки инқилоб барҳам берди” (macaulau t.b. essau on “historu”). рим империяси турғунлик давридан халос бўлганлиги учун, маколейнинг фикрича, икки куч – черков ва варварлардан миннатдор бўлиши керак. “бизга анархия эмас, мустабидлик, маънавий эркинликни йўқотиш, тоталитар давлат, янада очиқроқ айтганда, умумжаҳон тоталитар давлати хавф солмоқда, деб ўйлайман. миллатлар ва синфлар ўртасидаги кураш натижасида ўтиш даври сифатида вақтинчалик, ички анархия бошланиши мумкин. анархия моҳият эътибори билан ниҳоятда мўрт бўлганлиги учун ҳам қадимги дунёда илмий билимларга, рационал ташкилотга эга ҳар қандай пухта уюшган гуруҳ бошқалар устидан ўз ҳукмронлигини …

4 / 31

қилиш давомида “таҳдид ва жавоб”дан иборат изчил намойиш қилинган драмага дуч келдик. бир намойиш ортидан иккинчисининг келиши сабаби шундаки, ҳар бир жавоб нафақат тез-тез такрорланадиган таҳдидни муваффақиятли бартараф қилди, шу билан бирга янги таҳдид юзага келишига ҳам кўмаклашиб юборди. бу эса охир-оқибат яна муаммонинг ижобий ечим топишига олиб келарди. биз цивилизациялар ривожи жараёнини тадқиқ қилишни ривожланиш мезонини излашдан бошладик. шу боис, инқироз жараёнини тадқиқ қилишда ҳам шу йўлдан борамиз. инсон ва табиат муҳити устидан ҳукмронликни кучайтириш ривожланиш мезони эмас, деган тўхтамга келар эканмиз, энди адолат юзасидан айтишимиз лозимки, бундай ҳукмронликни йўқотиш инқироз сабаби ҳам бўлолмайди. тўпланган маълумотлар муҳит устидан ҳукмронликнинг ошиб бориши ривожланишга эмас, аксинча, инқирозга олиб келишидан дарак бермоқда. милитаризм – синиш ва инқирознинг умумий хусусияти – жамият хукмронлигининг ошишида кўпинча самарали восита бўлади. синган цивилизацияларнинг таназзул йўлига нисбатан файласуф гераклитнинг “уруш – ҳамма нарсанинг отаси” деган фикри узукка кўз қўйгандек ярашиб тушиши мумкин. масалан, александр македонскийнинг босқинчилик урушлари …

5 / 31

о ички урушлардаги жиноятларга нисбатан кўнгилчанлик қилиш ўз-ўзини маҳв этишга кенг йўл очганлигини кўрамиз. бироқ бу ихтилоф цивилизацияларни синишга олиб келган энг характерли келишмовчилик эмас. чунки жамиятнинг маҳаллий жамоаларга бўлиниши, истаймизми-йўқми, барча халқлар – ривожланганига ҳам, тараққиётдан орқада қолганига ҳам хос хусусиятдир. ўзаро уруш эса ҳар қандай вақтда ҳар қандай жамият осон уддасидан чиқадиган ўз-ўзини вайрон қилишни суиистеъмол қилишдир. бошқа томондан, “горизонтал” ихтилоф фақат цивилизацияларгагина хос хусусият эмас. бу ҳодиса цивилизациялар синиши ва инқирози пайтида ҳам содир бўлиб туради. ихтилофнинг мазкур типи хусусида гап кетганда, рим империясининг шимолий чегаларида ғарбий европадаги черков ва варварларнинг кўплаб қуролли отрядлари ўртасидаги тўқнашувларни эсга оламиз. бу икки қутб – қуролли отрядлар ҳам, черков ҳам ғарб ижтимоий тизимини ўзида мужассам этмаган ижтимоий гуруҳлар томонидан вужудга келтирилган. биз черковга эллин жамиятининг ички пролетариати, варварларнинг қуролли отрядларига эса ташқи пролетариати, деб таъриф бердик. бу икки пролетариат эллин жамияти яратиш қобилиятини йўқотган, тараққиёт орқага кетган, “ноиттифоқлик даври” ҳукм …

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "цивилизациялар инқирози"

арнольд жозеф тойнби. цивилизациялар инқирози чоп этилган28.05.2018муаллифziyouz.uz буюк британиялик машҳур тарихчи олим, файласуф, социолог ва сиёсатшунос арнольд жозеф тойнби (1889-1975)нинг ўн икки жилдли “тарих тадқиқоти” асари жаҳоннинг ўнлаб тилларига таржима қилинган. муаллиф мазкур асарни 1927 йил ёза бошлаган ва 1966 йил якунлаган. а.тойнбининг тадқиқот усули ўзига хос. олим инсоният тарихини цивилизациялар тарихи сифатида ўрганади ва талқин қилади. муайян бир давлат ёки халқ тарихини ўша мамлакат ёки миллатнинг қайси цивилизацияга мансублиги нуқтаи назаридан тадқиқ этади. цивилизациянинг пайдо бўлиши, ривожланиши, инқирозини ички ва ташқи таъсирлар асосида таҳлил қилар экан, бу жараёнларга файласуф дунёқараши билан ёндошади. воқеалар ривожи кўплаб тарихий ҳодисалар, давлатлар, су...

This file contains 31 pages in DOCX format (130.2 KB). To download "цивилизациялар инқирози", click the Telegram button on the left.

Tags: цивилизациялар инқирози DOCX 31 pages Free download Telegram