argumentlash va bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari

PDF 11 pages 403.3 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 403.3 KB

File type PDF

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

12-mavzu: argumentlash va bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari reja: 1. isbotlash va rad etishning umumiy tavsifi, turlari. 2. bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari: muammo, gipoteza, nazariya. 3. savol va javobning muhokama yuritishdagi ahamiyati. 4. mantiq ilmining nazariy va amaliy ahamiyati. isbotlash bir hukmning chinligini u bilan bog’langan boshqa chin hukmlar yordamida asoslashdan iborat bo’lgan mantiqiy amaldir. uning tarkibi uch elementdan tashkil topgan: tezis, argumentlar (asoslar), isbotlash usuli – demonstrastiya. tezis – chinligi asoslanishi lozim bo’lgan hukm, u isbotlashning markaziy figurasi hisoblanadi; butun diqqat- e’tibor uning chinligini ko’rsatishga qaratiladi. tezis bir mulohazaning o’zidan, yoki mulohazalar tizimidan, yoki teoremalardan, yoki aniq faktlarni umumlashtirish natijalaridan, yoki hodisalarning sababini ko’rsatuvchi mulohazalardan va shu kabilardan iborat bo’ladi. argumentlar – tezisning chinligini asoslash uchun keltirilgan hukmlar. argumentlar bo’lib faktlarni qayd qiluvchi hukmlar, ta’riflar, aksiomalar, teoremalar, qonunlar hamda boshqa empirik va nazariy umumlashmalar xizmat qiladi. argument sifatida keltirilgan faktlar, albatta, o’zaro bog’langan va tezisning mohiyatiga aloqador bo’lishi lozim. ta’riflar …

2 / 11

h. bevosita isbotlashda tezisning chinligi to’g’ridan-to’g’ri argumentlar bilan asoslanadi, unda tezisga zid bo’lgan hukmlardan foydalanilmaydi. tezis ko’p hollarda yakka hodisani ifoda qilib keladi va ma’lum bir umumiy bilimdan, masalan, qonundan argument sifatida foydalanilib, uning chinligi asoslanadi. masalan, «o’zbekiston – mustaqil davlatdir», degan hukm (tezis)ning chinligi «o’zbekistonning mustaqil davlat deb e’lon qilinishi, uning xalqaro miqyosda e’tirof etilishi» kabi asoslar yordamida isbotlanadi. bavosita isbotlashda esa tezisning chinligi unga zid bo’lgan hukmning (antitezisning) xatoligini ko’rsatish orqali asoslanadi. antitezis qanday shaklda ifodalangan bo’lishiga qarab apagogik isbotlash va ayiruvchi isbotlash farq qilinadi. apagogik isbotlashda tezis (a) va antitezis (  a ) o’rtasidagi munosabatga asoslaniladi. masalan, «materiya harakatsiz mavjud emas», degan hukmning chinligini asoslash uchun unga zid bo’lgan «materiya harakatsiz mavjud», degan hukm olinadi. apagogik isbotlashda antitezis topilib (1-bosqich), vaqtincha chin deb qabul qilinadi va undan ma’lum bir natijalar keltirib chiqariladi (2-bosqich), so’ngra bu natijalarning xatoligi ko’rsatiladi (3-bosqich) va demak, tezisning chinligi isbotlanadi. masalan, «materiya …

3 / 11

aniqlanadi va shu tariqa «jinoyatni a shaxs sodir qilgan», degan hukmning chinligi asoslanadi. bu misolda ayiruvchi isbotlash ayiruvchi – qat’iy sillogizmning inkor etib, tasdiqlovchi modusi bo’yicha qurilgan.ayiruvchi isbotlashda barcha muqobil variantlar to’liq olingandagina xulosa chin bo’ladi,ya’ni tezis isbotlanadi. raddiya. rad etish usullari. raddiya – isbotni buzishga qaratilgan mantiqiy amaldir. birorta fikrning chinligini rad etish ayni paytda unga zid bo’lgan fikrning xatoligini ko’rsatishdan iborat bo’lganligi uchun raddiyani isbotlashning xususiy ko’rinishi, deb hisoblash mumkin. raddiya ham isbotlash kabi tezis (rad qilinishi lozim bo’lgan hukm), argumentlar (tezisni rad qiluvchi hukmlar) va demonstrastiya (rad etish usuli) dan tashkil topgan bo’ladi. raddiya birorta masalani muhokama qilish, ya’ni bahs, munozara jarayonida uchraydi. bahs qatnashchilaridan biri ma’lum bir tezisni ilgari surib, uni himoya qilsa (proponent), boshqasi unga qarshi chiqadi (opponent). hal qilinmagan, munozarali masalalar bo’yicha olib boriladigan bahslar polemika hisoblanib, unda qarama-qarshi tezislar asoslanibgina qolmay, balki tanqidiy analiz ham qilinadi. raddiya uch xil usul bilan amalga oshiriladi: …

4 / 11

ng chin emasligi asoslab beriladi. bu usul «bema’nilikka olib kelish», deb ataladi. rad etilayotgan tezis vaqtincha chin deb tan olinadi, undan kelib chiqadigan natijalar aniqlanib, bu natijalarning haqiqatga zid, noto’g’ri ekanligi isbotlanadi. chin asosdan xato natija kelib chiqmaydi, aks holda bu bema’nilik bo’ladi. «bema’nilikka olib kelish» usulining formulasi quyidagicha(a→b)→((a→b)→a) 3.tezisni antitezisni isbotlash orqali rad etish. rad etilayotgan tezisga zid bo’lgan yangi tezis (antitezis) olinadi va isbotlanadi. uchinchisi istisno qonuniga muvofiq, antitezisning chinligidan tezisning xatoligi keltirib chiqariladi. masalan, prezidentimiz i.a. karimov «tarixiy xotirasiz kelajak yo’q» nomli maqolasida «amir temur buyuk sarkarda bo’lgan va yovuzliklar qilgan», degan tezisni shunday rad etadi: «inson bir paytning o’zida ham bunyodkor, ham yovuz bo’lishi mumkin emas. ne-ne madrasayu masjidlar, oliy koshonalarni qurgan, ne-ne olimu fuzalolarning boshini silagan, qur’oni karimni yod bilgan inson yovuz bo’lmaydi. qonxo’r odam «kuch – adolotda», deyishi mumkinmi?» ii.argumentlarni rad etish. tezisni isbotlash uchun opponent tomonidan keltirilgan argumentlar tanqid qilinib, ularning xatoligi yoki …

5 / 11

qiy xatolar tezisga aloqador qoidalar: 1. tezis mantiqan aniq va ravshan bo’lishi kerak. bu qoida buzilsa, isbotlash yoki rad etish o’zining aniq predmetiga ega bo’lmay qoladi, uni amalga oshirishga urinish behuda ish hisoblanadi. 2. tezis isbotlash yoki rad etishning boshidan oxirigacha o’zgarmasligi kerak. bu qoida buzilsa, «tezisni almashtirish» degan xato kelib chiqadi. argumentlarga nisbatan qoidalar: 1. tezisni asoslash uchun keltirilgan argumentlar chin hukmlar bo’lishi va bir-biriga zid bo’lmasligi lozim. 2. argumentlar tezisni asoslash uchun yetarli bo’lishi kerak. 3. argumentlar tezisdan mustaqil holda chinligi isbotlangan hukmlar bo’lishi lozim. isbotlash usulining qoidasi: 1. tezis argumentlardan mantiqiy tarzda kelib chiqadigan xulosa bo’lishi lozim. buning uchun isbotlash yoki rad etishda xulosa chiqarish qoidalariga rioya qilish zarur. isbotlash va rad etish qoidalarining buzilishi mantiqiy xatolarga olib keladi. bu xatoliklar uch turga bo’linadi: i. isbotlanayotgan tezisga aloqador xatoliklar: 1.tezisni almashtirish. tezis isbotlash yoki rad etish davomida o’zgarmasligi shart, degan qoidaning buzilishi tezisning almashtirilishiga sabab bo’ladi. tezis …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "argumentlash va bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari"

12-mavzu: argumentlash va bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari reja: 1. isbotlash va rad etishning umumiy tavsifi, turlari. 2. bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari: muammo, gipoteza, nazariya. 3. savol va javobning muhokama yuritishdagi ahamiyati. 4. mantiq ilmining nazariy va amaliy ahamiyati. isbotlash bir hukmning chinligini u bilan bog’langan boshqa chin hukmlar yordamida asoslashdan iborat bo’lgan mantiqiy amaldir. uning tarkibi uch elementdan tashkil topgan: tezis, argumentlar (asoslar), isbotlash usuli – demonstrastiya. tezis – chinligi asoslanishi lozim bo’lgan hukm, u isbotlashning markaziy figurasi hisoblanadi; butun diqqat- e’tibor uning chinligini ko’rsatishga qaratiladi. tezis bir mulohazaning o’zidan, yoki mulohazalar tizimidan, yoki teoremalardan, yoki aniq fak...

This file contains 11 pages in PDF format (403.3 KB). To download "argumentlash va bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari", click the Telegram button on the left.

Tags: argumentlash va bilimlar taraqq… PDF 11 pages Free download Telegram

argumentlash va bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "argumentlash va bilimlar taraqqiyotining mantiqiy shakllari"

Similar files