mulohaza. xulosa chiqarish

PDF 19 pages 492.1 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 492.1 KB

File type PDF

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

11-mavzu: mulohaza. xulosa chiqarish reja: 1. mulohaza tafakkur shakli va xulosa chiqarishning tarkibiy qismi sifatida. 2. oddiy va murakkab mulohazalar va ularning turlari. 3. xulosa chiqarishning umumiy mantiqiy tavsifi: tuzilishi, turlari va umumiy qoidalari. 4. xulosa chiqarish turlari: deduktsiya, induktsiya va analogiya; ularning o'zaro aloqadorligi. hukm – predmetga ma’lum bir belgining (xossaning, munosabatning) xosligi yoki xos emasligini ifodalovchi tafakkur shaklidir. hukmning asosiy vazifasi predmet bilan uning xususiyati, predmetlar o’rtasidagi munosabatlarni ko’rsatishdir. ana shuning uchun ham u doimo tasdiq yoki inkor shakldagi fikrdan iborat bo’ladi. fikr yuritish jarayonida biz predmet va hodisalarning, tashqi xususiyatlari bilan birga ularning ichki, zaruriy bog’lanishlarini, munosabatlarini bilib boramiz. predmet va hodisalarning xususiyatlarini ketma-ket o’rganib, ular haqida hukmlar hosil qilamiz. bilimlarimiz turlicha bo’lgani uchun ularni ifodalaydigan hukmlar ham har xil bo’ladi. ba’zi hukmlarda aniq, tekshirilgan bilimlar ifodalansa, boshqalarida belgining predmetga xosligi taxmin qilinadi, ya’ni noaniq bilimlar ifodalanadi. hukmlar nisbatan tugal fikrdir. unda konkret predmet bilan uning konkret …

2 / 19

aydigan mulohazaga aytiladi. tarkibidan ikki yoki undan ortiq hukmni ajratish mumkin bo’lgan mulohazalarga murakkab hukm deyiladi. masalan, «mantiq ilmini o’rganish to’g’ri fikrlash madaniyatini shakllantiradi», degan mulohaza oddiy hukmni ifodalaydi. «mantiq ilmi tafakkur shakllari va qonunlarini o’rganadi», degan mulohaza murakkab hukmdir. bu mulohazaning tarkibi ikki qismdan: «mantiq ilmi tafakkur shakllarini o’rganadi» va «mantiq ilmi tafakkur qonunlarini o’rganadi», degan ikki oddiy hukmdan iborat. mulohaza (hukm) tarkibida mantiqiy ega va mantiqiy kesimni ajratib ko’rsatish mumkin. mantiqiy ega – sub’ekt (s) fikr qilinayotgan predmet va hodisani bildiradi. mantiqiy kesim – predikat (p) predmet xususiyatini, munosabatini bildiradi. predikatda ifodalangan bilimlar hisobiga sub’ekt haqidagi tasavvur boyitiladi. hukmning sub’ekt va predikati uning terminlari deb ataladi. hukmning uchinchi zaruriy elementi mantiqiy bog’lamadir. u sub’ekt va predikatni bir-biri bilan bog’laydi, natijada hukm hosil bo’ladi. oddiy qat’iy hukmning formulasi quyidagicha yoziladi: s-p. oddiy hukmlar sifati va miqdoriga ko’ra turlarga bo’linadi. sifatiga ko’ra, tasdiq va inkor hukmlar farqlanadi. hukmning sifatini mantiqiy …

3 / 19

nson baxtli bo’lishni xohlaydi» va «hech bir aqlli odam vaqtini behuda sarflamaydi». juz’iy hukmlarda birorta belgining predmetlar to’plamining bir qismiga xos yoki xos emasligi haqida fikr bildiriladi. masalan, «ba’zi yoshlar tadbirkor». «ayrim talabalar dangasa emas». juz’iy hukmlarda «ba’zi» so’zi «hech bo’lmasa bittasi, balki hammasi», degan ma’noda qo’llaniladi. shunga ko’ra, «ba’zi toshlar tirik mavjudot emas», degan hukm chin bo’ladi, chunki hech bir tosh tirik mavjudot emas. ma’lum ma’noda yakka hukmlarni umumiy hukmlar bilan tenglashtirish mumkin. chunki har ikki hukmda ham to’plamdagi predmetlarning har biriga nimadir taalluqli yoki taalluqli emas, deb ko’rsatiladi. yakka hukmlarda esa bu to’plam birgina predmetdan iborat bo’ladi. mulohazalarning to’g’ri yoki noto’g’riligini aniqlashda va ba’zi boshqa holatlarda oddiy hukmlarning miqdor va sifati bo’yicha birlashgan klassifikastiyasi (asosiy turlari)dan foydalaniladi. ular quyidagilardan iborat: 1. umumiy tasdiq hukmlar. ular bir vaqtning o’zida ham umumiy, ham tasdiq bo’lgan fikrni ifodalaydi. masalan, «hamma talabalar mantiq ilmini o’rganadilar». bu hukmlar lotin alifbosidagi a harfi bilan …

4 / 19

alar orqali ifodalanganligi tufayli ularning hajmiga ko’ra, o’zaro munosabatlarini aniqlash mumkin. hukmlarda terminlar (s va p) to’liq yoki to’liqsiz hajmda olingan bo’ladi. termin to’liq hajmda olinganda uning hajmi boshqa terminning hajmiga to’liq mos bo’ladi yoki mutlaqo mos bo’lmaydi (ularning hajmi bir-birini istisno qiladi). termin to’liqsiz hajmda olingan bo’lsa, unda uning hajmi boshqasining hajmiga qisman mos keladi yoki undan qisman istisno qilinadi. oddiy hukmlarda terminlar hajmi quyidagicha bo’ladi: 1. a – umumiy tasdiq hukmlarning sub’ekti hamma vaqt to’liq hajmda olingan bo’ladi. predikati esa ba’zan to’liq, ba’zan to’liqsiz hajmda bo’ladi. masalan, «hamma insonlar tirik mavjudotdir». bu hukmning sub’ekti – «inson», predikati – «tirik mavjudot» tushunchasidir, «hamma» – umumiylik kvantori. bu hukmning sub’ekti to’liq hajmda olingan, chunki unda hamma insonlar to’g’risida fikr bildirilgan va bu tushuncha «tirik mavjudot» tushunchasining hajmiga to’liq kirishadi. uning predikati to’liq hajmda olinmagan, chunki unda tirik mavjudotlarning bir qismi – insonlar haqida fikr yuritiladi. buning doiraviy shakli quyidagicha: (1-chizma). …

5 / 19

har ikki terminning hajmi bir-biriga qisman mos keladi (4-chizma). 4-chizma. yana bir misolni ko’ramiz: «ba’zi shifokorlar xirurgdir». bu hukmda s – shifokorlar, r – xirurglar, ba’zi – mavjudlik kvantoridir. hukmda sub’ekt to’liq hajmda olinmagan, chunki unda ba’zi shifokorlar haqida fikr bildirilgan, predikat esa to’liq hajmda olingan, chunki xirurglarning hammasi shifokordir. predikatning hajmi sub’ektning hajmiga kirgani uchun u to’liq hajmda olingan bo’ladi (5-chizma). 5-chizma. 4. o – juz’iy inkor hukmlarning sub’ekti hamma vaqt to’liqsiz hajmda, predikati esa to’liq hajmda olinadi. masalan, «ba’zi yoshlar hunarmand emas». bu hukmning terminlari: s – yoshlar, r – hunarmand emaslar; ba’zi – mavjudlik kvantori. hukmning sub’ekti to’liq hajmda olinmagan, unda yoshlarning bir qismi haqida fikr yuritiladi, xolos. hukmning predikati esa to’liq hajmda olingan. unda hunarmandlarning hammasi haqida fikr bildirilgan (6- chizma).  s  p  s  s  p  s  p  p 6-chizma. yuqoridagi fikrlarni umumlashtirib aytish mumkinki, umumiy hukmlarning sub’ekti …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mulohaza. xulosa chiqarish"

11-mavzu: mulohaza. xulosa chiqarish reja: 1. mulohaza tafakkur shakli va xulosa chiqarishning tarkibiy qismi sifatida. 2. oddiy va murakkab mulohazalar va ularning turlari. 3. xulosa chiqarishning umumiy mantiqiy tavsifi: tuzilishi, turlari va umumiy qoidalari. 4. xulosa chiqarish turlari: deduktsiya, induktsiya va analogiya; ularning o'zaro aloqadorligi. hukm – predmetga ma’lum bir belgining (xossaning, munosabatning) xosligi yoki xos emasligini ifodalovchi tafakkur shaklidir. hukmning asosiy vazifasi predmet bilan uning xususiyati, predmetlar o’rtasidagi munosabatlarni ko’rsatishdir. ana shuning uchun ham u doimo tasdiq yoki inkor shakldagi fikrdan iborat bo’ladi. fikr yuritish jarayonida biz predmet va hodisalarning, tashqi xususiyatlari bilan birga ularning ichki, zaruriy bog’lanishla...

This file contains 19 pages in PDF format (492.1 KB). To download "mulohaza. xulosa chiqarish", click the Telegram button on the left.

Tags: mulohaza. xulosa chiqarish PDF 19 pages Free download Telegram