sezgi va idrokning psixologik mohiyati, fiziologiyasi

PDF 19 pages 440.9 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 440.9 KB

File type PDF

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

3-mavzu: sezgi va idrokning psixologik mohiyati, fiziologiyasi. sezishning fiziologik mexanizmlari va sezgi turlari. sezgilar va sezgi turlari haqida tushuncha. tevarak-atrofimizda bo‘lgan va bizga taʼsir etib turadigan narsa va hodisalarning xilma-xil xossalari bor. bu xossalar ko‘ruv, eshituv, tuyg‘u organlari va shunga o‘xshash sezgi organlari yordami bilan ongimizda bevosita aks etadi. sezgi organlarimizga taʼsir etadigan narsalardagi ayrim xossalarning miyamizda shu tariqa bevosita aks etishi sezgi deb ataladi. biz qizil, yashil ranglarni, shirin, achchiq taʼmlarni, og‘ir-engilni, issiq-sovuqni va shu kabilarni sezamiz. sezgi organiga taʼsir yetib, sezgini vu¬judga keltiradigan har bir narsa (yoki hodisa) qo‘zg‘ovchi deb ataladi, uning taʼsiri esa qo‘zg‘alish deb yuritiladi. sezish jarayoni quyidagicha ro‘y beradi: 1) narsa yoki hodisalar sezgi organlariga (retseptorga) taʼsir etib, tegishli sezuvchi nervning chekka (periferi) uchlarini qo‘zg‘aydi; 2) shu yerda kelib chiqqan qo‘zg‘alish o‘sha nervning o‘tkazuvchi yo‘li orqali bosh miya po‘stining tegishli markaziy hujayralar sistemasiga o‘tadi; 3) bu yerda nerv qo‘zg‘alishi psixik hodisaga, yaʼni sezgiga aylanadi. sezish …

2 / 19

uyidagi turlarga, yaʼni ko‘rish sezgilari, eshitish sezgilari, hid bilish sezgilari, taʼm (maza) bilish sezgilari, teri sezgilari, muskul-harakat sezgilari va organik sezgilarga ajratiladi. sezgi organlari qayerda ekanligiga va qayerdan qo‘zg‘alishiga qarab, ularni uch guruhga ajratish mumkin: eksteroretseptorlar, proprioretseptorlar interoretseptorlar. eksteroretseptorlar organizmning sirtida bo‘ladi — ko‘rish, eshitish, hid bilish, taʼm (maza) bilish, teri sezgisi, muskul harakat sezgisi va organik sezgi organlari shu jumladandir. bu aʼzolar tashqi sezgi aʼzolari deb ataladi. organizmimizdan tashqaridagi narsa va hodisalarning xossalari ana shu aʼzolar yordami bilan aks ettiriladi. shu aʼzolar orqali kelib chiqadigan sezgilar (ko‘rish, eshitish sezgilari va hokazo) eksterioretseptiv sezgilar deb ataladi. proprioretseptorlar muskul, pay va boylamlarda bo‘ladi. organizmimizning ayrim aʼzolarning turli harakatlarini va vaziyatini ana shu aʼzolar yordami bilan sezamiz. bu aʼzolar proprioretseptiv sezgilar deb ataladi.muskul harakat sezgilari (knestetik sezgilar) va muvozanat sezgilari (statik sezgilar) shular jumlasidandir. * interoretseptorlar gavdamiz ichidagi organlar teri, meʼda, ichak, jigar, o‘pkada bo‘ladi. ovqat hazm qilish, nafas olish, qon aylanish …

3 / 19

rang bilan qora rang, shuningdek, xilma-xil hamma kul- ranglar axromatik ranglar deb ataladi. ko‘rish sezgilarining organi — ko‘zdir. bu organ ko‘z soqqasi bilan undan chiqadigan ko‘ruv nervidan iborat. ko‘z soqqasida uchta parda, yaʼni: tashqi, tomirli va to‘r parda bor. tashqi pardaning tiniqmas (oq) qismi sklera (qotgan yoki qattiq parda) deb ataladi. tashqi pardaning oldingi birmuncha qavariq qismi tiniq (mugo‘z) parda deb ataladi. tashqi pardaning orqasida tomirli parda bor. tomirli pardaning oldingi qismi rangdor parda deb ataladi rangdor pardaning rangiga qarab, kishilarning ko‘k ko‘z, qo‘y ko‘z, qora ko‘z deb ataymiz va hokazo. rangdor pardaning o‘rtasida yumaloq teshik bor, qorachiq deb ataladigan ana shu teshikdan ko‘zning ichiga yorug‘lik nurlari o‘tadi. yorug‘likning oz-ko‘pligiga qarab, qorachiq kengayishi va torayishi mumkin. ko‘zning uchinchi pardasi to‘r parda bo‘lib, u ko‘z soqqasining deyarli butun ichki yuzasini qoplaydi. qorachiq bilan rangdor pardaning orqasida ikki tomoni qavariq, tiniq, jism ko‘z gavhari turadi, yorug‘lik nurlari ko‘z gavharida turib sinadi va …

4 / 19

k sabab — yorug‘likdir, yaʼni elek- tromagnit to‘lqinlaridir. bu to‘lqinlar turlicha o‘zunlikda bo‘lib, vaqt birligi hisobi bilan (bir soniya ichida) tebranish tezligi (chastotasi) ham har xil yorug‘lik to‘lqinlarining o‘zunligini millimikron (millimetrning million-dan bir bo‘lagi) hisobi bilan o‘lchanadi. odam ko‘zi sezadigan ranglar taxminan 380 millimikrondan 780 millimikrongacha o‘zunlikdagi to‘lqinlarning taʼsiri bilan hosil bo‘ladi. yorug‘lik to‘lqinlarining tebranish tezligi darajasi (chastotasi) bu to‘lqinlarning soniyasiga necha million marta tebranishiga qarab o‘lchanadi. eng o‘zun to‘lqinlar (o‘zunligi 780 millimikron bo‘lib, soniyasiga 450 billion marta tebranadigan to‘lqinlar) qizil rang sezgisini hosil qiladi. eng kalta to‘lqinlar (o‘zunligi 380 millimikron bo‘lib, soniyasiga 750 billion marta tebranadigan to‘lqinlar) binaf-sha rang sezgisini hosil qiladi. ranglarning aralashib ketishi, ko‘z to‘r pardasining biron joyiga turli o‘zunlikdagi yorug‘lik nurlari bir yo‘la taʼsir yetganda sodir bo‘ladi. shuning natijasida biz faqat bir rangni sezamiz, lekin bu rang aralashib ketgan ranglarning hech biriga o‘xshamaydigan, alohida rang bo‘ladi. ikkita xromatik rangning aralashib ketishidan nim rang hosil bo‘ladi. masalan, …

5 / 19

bobga kiygizib tekshirib ko‘rish mumkin. bu asbob «ranglarni aralashtiradigan charx» deb ataladi. charx tez aylanganda o‘sha doiralardagi har xil ranglar aralashib, muayyan ranglar hosil qiladi. ranglarning aralashib ketishi periferik jarayon emas, balki markaziy jarayon ekanligi hozirgi vaqtda aniqlandi. «rang ajratolmaslik xromatik ranglarni seza olmaslik va farq qila olmaslikdan iborat. baʼzi bir kishilar ranglarni sira ayira olmaydigan bo‘ladi. bunday kishilar hamma ranglarni axromatik kulrangdek ko‘radilar (xuddi fotografiyadagi singari). statistika maʼlumotlariga qaraganda, ranglarni ajrata olmaslik hodisasi erkaklar orasida taxminan 4 foiz va ayollar orasida 0,5 foiz uchraydi. qizil va yashil rangni ayira olmaslik hodisasi ko‘proq uchraydi. binafsha rangni ajrata olmaslik hodisasi esa kamroq uchraydi. ranglarni ajrata olmaslik sababi shuki, ko‘zning to‘r pardasidagi kolbachalar ishlamaydi yoki qisman ish¬laydi. eshitish sezgilari eshitish sezgilari tovushlarni sezishdan iboratdir. tovushlar musiqiy tovushlarga (ashula tovushi, cholg‘u asboblarining tovushi) va shovqinli tovushlarga (taraq-turuq, tars-turs, sharaq-shuruq, taqir-tuqur va boshqa shu kabi tovushlarga) bo‘linadi. eshitish sezgilari organi quloq bo‘lib, u uch …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sezgi va idrokning psixologik mohiyati, fiziologiyasi"

3-mavzu: sezgi va idrokning psixologik mohiyati, fiziologiyasi. sezishning fiziologik mexanizmlari va sezgi turlari. sezgilar va sezgi turlari haqida tushuncha. tevarak-atrofimizda bo‘lgan va bizga taʼsir etib turadigan narsa va hodisalarning xilma-xil xossalari bor. bu xossalar ko‘ruv, eshituv, tuyg‘u organlari va shunga o‘xshash sezgi organlari yordami bilan ongimizda bevosita aks etadi. sezgi organlarimizga taʼsir etadigan narsalardagi ayrim xossalarning miyamizda shu tariqa bevosita aks etishi sezgi deb ataladi. biz qizil, yashil ranglarni, shirin, achchiq taʼmlarni, og‘ir-engilni, issiq-sovuqni va shu kabilarni sezamiz. sezgi organiga taʼsir yetib, sezgini vu¬judga keltiradigan har bir narsa (yoki hodisa) qo‘zg‘ovchi deb ataladi, uning taʼsiri esa qo‘zg‘alish deb yuritiladi. sezish ja...

This file contains 19 pages in PDF format (440.9 KB). To download "sezgi va idrokning psixologik mohiyati, fiziologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: sezgi va idrokning psixologik m… PDF 19 pages Free download Telegram