ekologik omillar tasnifi

PPTX 19 pages 48.9 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 48.9 KB

File type PPTX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

ekologik omillar tasnifi reja: 1 .ekologik omillarning umumiy ta‘rifi 2 .ekologik omillar tasnifi 3. abiotik omillar 4. biotik omillar 5 .ekologik chidamlilik va valentlik 1. ekologik omillarning umumiy ta‘rifi. omillar atamasi bilan muhit, atrofdagi organizm yoki ularning jamoasini sharoit va elementlarining vaqt va makonda dinamik xilma-xilligi tavsiflanadi. omil-jarayon yoki uning sharoitini, jarayonga ta‘sir etuvchi harakat kuchini yoki qandaydir jarayon yoki hodisaning mavjudlik shart-sharoitini ifodalaydi. ekologik omil – muhitning har qayday elementi (yoki sharoiti) bo’lib, tirik organizmlarning hech bo’lmaganda bir rivojlanish fazasiga bevosita yoki bilvosita ta‘sir ko’rsatish qobiliyatiga ega. ekologik omilga nisbatan tirik organizmlar moslashishiga harakat qiladi. 3.2 ekologik omillar tasnifi. ekologik omillar odatda jonsiz (abiotik) tabiat omillari, jonli (biotik) tabiat omillari turkumga bo’linadi. muhitning ekologik omillarini batafsil tasniflash i.n. ponomaryova (1978) tomonidan taklif etilgan. bu taklif 3.1 jadvalda keltirilgan. ba‘zi mualliflar antropogen omillarni (ularning muhimligi va o’ziga xosligidan kelib chiqib) alohida turkumga ajratishadi. 3.1 – jadvalda keltirilgan tasniflash biogeotsenozni ekotop …

2 / 19

ham mavjud. masalan, davriylik belgisiga ko’ra omillar davriy va nodavriy, paydo bo’lishiga ko’ra-kosmik, geologik, biologik, tavsifiga ko’ra – axborot, energetik, moddiy va boshqalardan iborat bo’ladi. 3 .abiotik omillar. muhitning muhim (asosiy) abiotik omillari iqlim (harorat, yorug’lik, havo, bosim), tuproq, muhitning kimyoviy tarkibi va tabiiy, oziq-ovqat resurslarining mavjudligidir. lekin aslida epitet g’oyatda shartli ravishda «muhim» hisoblanadi, shunday qilib, qayd etilgan abiotik omillar shu ma‘noda teng huquqligi, hattoki ulardan birontasi bo’lmasa tirik organizmlar uchun halokat hisoblanadi (istisno tariqasida: masalan, geterotrof - o’simliklar yorug’lik bo’lmasa ham rivojlanadi). ekologik omillar yig’indisi organizmlarning o’sishi, rivojlanishi, yashab qolishi, organizmlarning ko’payishiga sabab bo’ladi, ularning mavjudlik sharoitini tavsiflaydi. harorat omili misolida organizmlarning hayot faoliyati va yashashi uchun muhitning abiogen omillari ahamiyatini ko’rib chiqamiz. hayot birinchi navbatda fermentli oqsillarning faoliyati va tuzilishini, xossalarini namoyon qiladigan haroratda saqlanadi. bu haroratning o’rtacha 0 dan 500s oralig’ini tashkil qiladi, lekin ko’pgina organizmlar uchun hayot faoliyati oralig’i keng. ushbu belgilar bo’yicha organizmlarning ekologik …

3 / 19

ikka, tanasining harorati esa atrof muhit haroratiga bog’liq. ana shunday organizmlar poykiloterm yoki ekzoterm deb ataladi. qushlar va ko’pincha sut emizuvchilar atrof - muhitni o’rab turgan haroratga bog’liq bo’lmagan holda doimiy haroratni ushlab turish qobiliyatiga ega (biokimyoviy reaktsiyalarning issiqligi hisobiga. ana shunday organizmlar gomoyoterm (yoki) endoterm nomlarini olgan. abiogen omillarni chuqurroq o’rganishga qiziquvchilar (odum, 1986; svetnik va boshq. 1987; dedyu, 1990 va boshqalar) monografiya va ma‘lumotnomalar orqali tanishish mumkin. 4 .biotik omillar. bir organizm hayot faoliyatining boshqalariga ta‘siri va ularni o’rab turgan muhiti biotik omillar deyiladi (sinonimlar: biogen, biologik, biotsenotik omillar). biotik omillarni antagonistik va noantagonistik qismlarga bo’lish mumkin. antagonistik munosabatda ikki turdagi organizmlar bir-birini yengadi (- -) , yoki ulardan birortasi o’ziga ziyon yetkazmasdan boshqasini yengadi (+ -). so’ngra shu yerda «+» belgili ijobiy, « - » belgili salbiy o’zaro aloqalari mavjud. noantagonistik munosabatda ikki turdagi organizmlar bir-biriga munosabati bo’yicha (o o), bir taraflama – (o +) yoki ikki …

4 / 19

zit bilan organizm egasi orasidagi aloqaning uzoq davom etishiga bog’liq holda doimiy parazitizm yoki statsionar va vaqtinchalik parazitizimlarga ajratiladi. parazitizmning mezoni uning o’ziga xosligi hisoblanib, ya‘ni evolyutsion mexanizm moslashishi hisobiga kun kechiradi raqobat – bu turlararo va turlar ichidagi shunday munosabatki, bunda populyatsiyalar (alohida tur) oziqlanish va yashash muhitining sharoitlari uchun bir-birlari bilan kurashadi. populyatsiyalar me‘yor chegarasigacha o’sganda ichki fiziologik mexanizmlar regulyatsiyasi harakatga keladi : alohida turlarning o’limi ko’payadi, nasldorligi kamayadi, ruhiy tanglik holati (stress) paydo bo’ladi (janjallar, kannibalizm va boshqalar). fe‘l-atvorli tartibga solish (hududiy va guruhli) muhim ahamiyat kasb etadi. hududiy fe‘l-atvorli tartibga solish ichki raqobat shaklini ifodalaydi, yashab turgan hududidan foydalanishni boshqarish, populyatsiyaning ko’payishini chegaralab turadi. guruhli fe‘l-atvorli tartibga solish turli yoshdagi alohida turlarning kichigidan – kattasiga qarab oziqalarini hal qilishni ifodalaydi. turlarning evolyutsiyasida raqobatli munosabatlar muhim ahamiyatga ega. ikkita turning yashash sharoitlariga bo’lgan talablari qanchalik o’xshash bo’lsa, raqobat shunchalik kuchli bo’ladi va ertami yoki kechmi bitta tur …

5 / 19

da emas, balki himoya qilish yoki mexaniq tayanch uchun hosil bo’ladi. mutualizm – simbiozga yaqin bo’lib, har xil turdagi organizmlarning yashashi va o’sishi uchun zarur bo’lgan o’zaro manfaatdorlik munosabatlaridir. masalan: suv o’tlari va zamburug’larning birikmasini ifodalovchi lishayniklar yoki gulli o’simliklar va ularni changlaydigan hashoratlar. bunda ikkala turda o’ziga xos bo’lgan moslashuvlar paydo bo’ladi. kommensalizm - har xil turdagi hayvonlarning o’zaro munosabati bo’lib, bunda bularning bittasi (kommensal) manfaatdorlik ko’radi, boshqasi uchun esa bu muhim emas. antagonistik munosabatlar ayniqsa, jamoa rivojlanishining dastlabki bosqichlarida kuchli namoyon bo’ladi. yetuk ekotizimning tashqil topish jarayoni salbiy o’zaro ta‘sirining ijobiyga almashinishi tendentsiyasida kuzatiladi (evolyutsiyaning parazitizmdan va konkurentsiyadan mutalizm va kommensalizmga o’tib borishi). xuddi shunday butun biosferadagi evolyutsiya to’g’risida ham gapirish mumkin. insonnning tabiat bilan o’zaro munosabati ham tutalizmga harakat kiladi. biz biotik va abiotik omillar to’g’risida gapirganimizda, ularni faqat bitta yo’nalish bo’yicha harakat qiladi, deb tushunmaslik kerak. teskari aloqalar ham mavjud, xususan organizmlar muhitning ekologik va abiotik …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ekologik omillar tasnifi"

ekologik omillar tasnifi reja: 1 .ekologik omillarning umumiy ta‘rifi 2 .ekologik omillar tasnifi 3. abiotik omillar 4. biotik omillar 5 .ekologik chidamlilik va valentlik 1. ekologik omillarning umumiy ta‘rifi. omillar atamasi bilan muhit, atrofdagi organizm yoki ularning jamoasini sharoit va elementlarining vaqt va makonda dinamik xilma-xilligi tavsiflanadi. omil-jarayon yoki uning sharoitini, jarayonga ta‘sir etuvchi harakat kuchini yoki qandaydir jarayon yoki hodisaning mavjudlik shart-sharoitini ifodalaydi. ekologik omil – muhitning har qayday elementi (yoki sharoiti) bo’lib, tirik organizmlarning hech bo’lmaganda bir rivojlanish fazasiga bevosita yoki bilvosita ta‘sir ko’rsatish qobiliyatiga ega. ekologik omilga nisbatan tirik organizmlar moslashishiga harakat qiladi. 3.2 ekologik om...

This file contains 19 pages in PPTX format (48.9 KB). To download "ekologik omillar tasnifi", click the Telegram button on the left.

Tags: ekologik omillar tasnifi PPTX 19 pages Free download Telegram