fanni rivoji: xvii- xviii asrlarda yevropada ilmiy inqilob

DOCX 15 pages 621.9 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 621.9 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

xvii asr oxiri va xviii asrda yevropada fanning rivoji reja kirish 1. ilmiy inqilob davri 2. tabiiy fanlar rivoji 3. matematika va texnika yutuqlari 4. tibbiyot va biologiyada kashfiyotlar 5. ilmiy jamiyatlar va akademiyalar xulosa foydalanilgan manbalar xvii asr oxiri va xviii asrda yevropada fanning rivoji kirish xvii asr oxiri va xviii asr yevropa tarixida “ilmiy inqilob” davri sifatida taniladi. bu davrda fan va aql-idrokning rivojlanishi jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy tuzilishini tubdan o’zgartirdi. ilmiy inqilob kopernik, galilei, nyuton kabi olimlarning ishlari bilan boshlanib, tabiat hodisalarini tajriba va mantiqiy tahlil asosida tushunishga intilgan yangi dunyoqarashni shakllantirdi. bu davrda ilmiy metodlarning rivojlanishi, rasadxona va laboratoriyalarning tashkil etilishi, shuningdek, ilmiy jamoalar va akademiyalarning paydo bo’lishi fan rivojiga katta hissa qo’shdi. ilm-fanning rivojlanishi yevropa jamiyatiga chuqur ta’sir ko’rsatdi: 1. dunyoqarashning o’zgarishi: diniy dunyoqarash o’rniga ratsional va ilmiy tafakkur ustunlik qildi. bu ma’rifat davrining boshlanishiga zamin yaratdi. 2. texnologik taraqqiyot: ilmiy kashfiyotlar amaliy sohalarga …

2 / 15

lar bilan ajralib turadi. bu davr, odatda, ilmiy inqilob va ma’rifat davri deb ataladi, unda qadimgi dunyoqarashlar buzilib, tajriba va mantiqqa asoslangan yangi ilmiy metodlar shakllandi. bu o’zgarishlar nafaqat tabiiy fanlarni, balki matematika, texnika va jamiyatni ham tubdan o’zgartirdi. ilmiy rivojlanishning asosiy sabablari orasida renessans davridagi gumanistik fikrlar, geografik kashfiyotlar va diniy islohotlarning ta’siri muhim o’rin tutadi. ushbu maqolada xvii asr oxiridan xviii asr oxirigacha bo’lgan davrda yevropada fanning rivojini chuqurroq tahlil qilamiz, berilgan struktura asosida: ilmiy inqilob davri, tabiiy fanlar rivoji va matematika hamda texnika yutuqlari. tahlilda dalillar va amaliy misollar orqali bu jarayonlarning chuqurligini ko’rsatamiz, shu bilan birga rasmiy ilmiy-tarixiy uslubni saqlaymiz.xvii asr oxiri ilmiy inqilobning cho’qqisi bo’lib, bu davrda ilmiy uslubning zamonaviy shakli shakllandi. bu jarayonning markazida empirik yondashuv va mantiqiy tahlil yotardi, bu esa qadimgi yunon-rim falsafasi va o’rta asr sxolastikasidan voz kechishni anglatardi. ilmiy uslubning shakllanishi fransis bekon va rene dekart kabi faylasuflarning ishlari bilan …

3 / 15

rida ilmiy jamiyatlarning paydo bo’lishi ham uslub shakllanishiga hissa qo’shdi. masalan, london qirollik jamiyati (1660-yilda tashkil etilgan) va parij fanlar akademiyasi (1666) ilmiy munozaralar va nashrlarni rag’batlantirdi. bu tashkilotlar orqali ilmiy uslub standartlashtirildi: tajribalar takrorlanuvchan bo’lishi, natijalar ochiq muhokama qilinishi kerak edi. tahlil shuni ko’rsatadiki, bu davrda ilmiy uslub nafaqat nazariy, balki institutsional jihatdan ham mustahkamlandi, bu keyingi rivojlanishlarga asos bo’ldi.xvii asr oxirida tajriba va kuzatish ilmiy tadqiqotning asosiy metodiga aylandi, bu esa spekulyativ falsafadan empirik fanlarga o’tishni ta’minladi. bu jarayonning asosiy vakili galileo galilei bo’lib, u teleskop orqali kuzatishlar o’tkazib, kopernikning geliotsentrik nazariyasini tasdiqladi. galileoning «siderius nuncius» (1610) asarida yupiterning yo’ldoshlari va quyoshdagi dog’lar haqidagi kuzatishlar tajribaning kuchini ko’rsatdi. chuqur tahlilda, tajribaning asosiy metodga aylanishi ilmiy inqilobning falsafiy asosini tashkil etadi. dekartning «diskurs o metodie» (1637) asarida taklif qilingan deduktiv uslub tajriba bilan birlashib, gibrid metodni yaratdi: kuzatish orqali faktlar to’planadi, keyin mantiqiy ravishda tahlil qilinadi. amaliy misol sifatida …

4 / 15

anishi yevropa fanini empirik asosga qo’ydi, bu esa xix asr sanoat inqilobiga zamin yaratdi. tabiiy fanlar rivoji isaak nyuton (1642–1727) xvii asr oxiridagi eng buyuk olim bo’lib, uning mexanika va fizika qonunlari tabiiy fanlarni tubdan o’zgartirdi. nyutonning «philosophiæ naturalis principia mathematica» (1687) asari universal tortishish qonuni va harakatning uch qonunini taqdim etdi. birinchi qonun (inersiya) jismlarning to’g’ri chiziqli harakatini, ikkinchisi kuch va tezlanish o’rtasidagi bog’lanishni, uchinchisi esa ta’sir va qarshi ta’sirni izohlaydi.chuqur tahlilda, nyuton qonunlari mexanikani matematik asosga qo’ydi. universal tortishish qonuni (f = g m1 m2 / r²) yer va osmon jismlarini birlashtirdi, bu kopernik va kepler nazariyalarini tasdiqladi. amaliy misol sifatida oy va yer o’rtasidagi tortishishni hisoblashni keltiramiz: nyuton bu orqali toshning tushishi va oy harakatini bir xil qonun bilan izohladi. bu misol qonunlarning universalligini ko’rsatadi.nyutonning fizika qonunlari xviii asrda mexanika rivojiga asos bo’ldi. masalan, leonhard eyler va jozef lagranj ularni rivojlantirib, analitik mexanikani yaratdilar. dalil sifatida nyutonning …

5 / 15

a yutuqlari mikroskop va teleskopni takomillashtirdi. robert guk va antoni van levenguk mikroorganizmlarni kashf etdilar, bu biologiyaga ta’sir qildi. astronomiyada uilyam gershel xviii asrda uran planetasini kashf etdi (1781), bu quyosh tizimini kengaytirdi. dalil sifatida parallaks usuli orqali yulduz masofalarini o’lchash: fridrix bessel 1838-yilda birinchi parallaksni hisobladi, ammo bu xviii asr oxiridagi kuzatishlarga asoslangan. bu misollar optika va astronomiyaning bir-biriga bog’lanishini ko’rsatadi, natijada yevropa fani kosmos haqidagi tushunchani o’zgartirdi. kimyo fanining shakllanishi (r. boyl, a. lavuazye) xvii asr oxirida alkimiyadan ajralib, mustaqil fan bo’ldi. robert boyl (1627–1691) «the sceptical chymist» (1661) asarida elementlar nazariyasini taklif qildi, flegma nazariyasini rad etdi. boyl gazlar qonunini (pv = const) kashf etdi, bu gazlar harakatini izohladi.antuan lavuazye (1743–1794) xviii asrda kimyo inqilobini amalga oshirdi. u kislorodni kashf etib (1778), yonish nazariyasini yaratdi: yonish kislorod bilan birikishdir. lavuazye massa saqlanish qonunini (1789) isbotladi, bu kimyo asosini qo’ydi.chuqur tahlilda, boylning tajribalari kimyo uslubini empirik qildi. amaliy …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fanni rivoji: xvii- xviii asrlarda yevropada ilmiy inqilob"

xvii asr oxiri va xviii asrda yevropada fanning rivoji reja kirish 1. ilmiy inqilob davri 2. tabiiy fanlar rivoji 3. matematika va texnika yutuqlari 4. tibbiyot va biologiyada kashfiyotlar 5. ilmiy jamiyatlar va akademiyalar xulosa foydalanilgan manbalar xvii asr oxiri va xviii asrda yevropada fanning rivoji kirish xvii asr oxiri va xviii asr yevropa tarixida “ilmiy inqilob” davri sifatida taniladi. bu davrda fan va aql-idrokning rivojlanishi jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy tuzilishini tubdan o’zgartirdi. ilmiy inqilob kopernik, galilei, nyuton kabi olimlarning ishlari bilan boshlanib, tabiat hodisalarini tajriba va mantiqiy tahlil asosida tushunishga intilgan yangi dunyoqarashni shakllantirdi. bu davrda ilmiy metodlarning rivojlanishi, rasadxona va laboratoriyalarning tashkil e...

This file contains 15 pages in DOCX format (621.9 KB). To download "fanni rivoji: xvii- xviii asrlarda yevropada ilmiy inqilob", click the Telegram button on the left.

Tags: fanni rivoji: xvii- xviii asrla… DOCX 15 pages Free download Telegram