o‘zbek tilining izohli lug‘ati

PDF 964 pages 5.5 MB Free download

964 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 5.5 MB

File type PDF

Pages 964

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 964

лугат 1 том 03.12.2022.indd o‘zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining ma’naviyat va davlat tilini rivoj lantirish masalalari departamenti o‘zbekiston respublikasi fanlar akademiyasi o‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti o‘zbek tilining izohli lug‘ati 6 jildli toshkent– 2023 tahrir hay’ati: e. begmatov , a. hojiyev , a. madvaliyev, n. mahmudov (rahbar), t. mirzayev , f. musayeva, y. odilov, d. xudayberganova аbduvahob маdvaliyev, durdona xudayberganova tahriri ostida 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi o‘zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining ma’naviyat va davlat tilini rivoj lantirish masalalari departamenti o‘zbekiston respublikasi fanlar akademiyasi o‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti o‘zbek tilining izohli lug‘ati birinchi jild a –d to‘ldirilgan va qayta ishlangan nashr g‘afur g‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi isbn 978-9943-8834-4-4 © g‘afur g‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023 uo‘k 811.512.133’374.3(038) kbk 81.2o‘zb-4 o‘ 16 uo‘k 811.512.133’374.3(038) kbk 81.2o‘zb-4 o‘zbek tilining izohli lug‘ati: 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi. j. i. a–d / mas’ul muharrirlar а. …

2 / 964

abalari, shuningdek, keng o‘quvchilar ommasi uchun mo‘ljallangan. 5 so‘zboshi tilning rivojlanish jarayonida uning lug‘at tarkibi (leksikasi) boshqa sohalariga qaraganda tez, sezilarli, jiddiy o‘zgarishlarga uchraydi. buning sabablari ma’lum, albatta. bu o‘zgarishlar leksikaning faqat miqdor jihatdan emas, balki sifat jihat- dan ham rivojlanishini aks ettiradi. leksikadagi taraqqiyot, o‘zgarishlar yangi lug‘aviy birliklarning paydo bo‘lishi va ma’lum lug‘aviy birliklarning yo‘q bo‘lishi (iste’moldan chiqishi), so‘zlarning yangi ma’nolar kasb etishi va ayrim ma’nolari- ning yo‘qolishi kabi hodisalardan iborat bo‘ladi. bu jarayonda lug‘aviy birliklar- ning adabiy me’yor (norma)ga bo‘lgan munosabatida, qo‘llanishi va boshqa xusu- siyatlarida turlicha o‘zgarishlar yuz beradi. ana shunday o‘zgarishlar ma’lum dara- jaga kelganida, ularni nazariy va amaliy jihatdan aks ettiruvchi tadqiqotlarga ehti- yoj tug‘iladi. amaliy ishlarning asosiylaridan biri esa izohli, tarixiy va etimologik lug‘atlar tuzish hisoblanadi. ikki jildli “o‘zbek tilining izohli lug‘ati” yuzaga kel- gandan buyon o‘tgan vaqt mobaynida o‘zbek tili leksikasida yuz bergan o‘zga- rishlar e’tiborga olinsa, allaqachon ana shunday lug‘atning yan gi …

3 / 964

yotganligi qisqa vaqt mobaynida o‘zbek tili, xususan, uning leksikasi rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. ana shunday omillar ta’sirida o‘zbek tili lug‘at tarkibida yuz bergan jiddiy o‘zgarishlar munosabati bilan o‘zbek tilining davr talabiga javob beradigan ko‘p jildli izohli lug‘atini tuzish va chop etish respublika hukumatining maxsus qa- rori bilan davlat dasturiga kiritilib, uni amalga oshirish o‘zbekiston respublikasi fanlar akademiyasi alisher navoiy nomidagi til va adabiyot institutiga (hozirgi o‘zbek tili, adabiyoti va folklori institutiga) yuklatildi. bu vazifa institutning bir 6 guruh olimlari tomonidan muvaffaqiyatli amalga oshirildi va 2006–2008-yillarda “o‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyotida 5 jildli “o‘zbek tilining izohli lug‘ati” nashr etildi. yangi ko‘p jildli izohli lug‘atni tuzishda 1981-yilda nashr etilgan ikki jildli izohli lug‘at materiallaridan foydalanildi. lekin u ikki jildli lug‘atning to‘ldirilgan yoki qandaydir o‘zgartishlar bilan qayta ishlangan nashri emas, balki leksikografi- yaning yangi yutuqlarini hisobga olgan holda yaratilgan mutlaqo yangi lug‘atdir. bir umumiy lug‘aviy ma’noga ega bo‘lgan so‘z shakllaridan asosiysini berish, …

4 / 964

ning tarixi mahmud koshg‘ariyning xi asrda yaratilgan mashhur “devonu lug‘otit turk” asari bilan boshlangan. ushbu lug‘at faqat so‘zlar va ularning ma’nolarini tavsiflab qolmasdan, turkiy xalqlar tarixi, urf-odatlari, geografik joylashuvi kabi keng ma’lumotlarni ham qamrab olgan. shu bilan bir- ga, u dastlabki ikki tilli (turkiycha-arabcha), izohli lug‘atlardandir. yana bir yurt- doshimiz mahmud zamaxshariy o‘zining “asos ul-balog‘a” asari va “muqad dimat ul-adab” (xii asr) deb nomlangan to‘rt tilli (arab, fors, o‘zbek, mo‘g‘ul) lug‘ati bi- lan ham amaliy, ham nazariy leksikografiya rivojiga katta hissa qo‘shdi. xiii asrda esa “at-tuhfatuz-zakiyati fil-lug‘atit-turkiya” deb nomlangan noyob lug‘atlardan biri yaratildi. alisher navoiy ijodiga bo‘lgan katta qiziqish xv asrdan keyingi davrda buyuk shoir asarlari tili, umuman, eski o‘zbek tili bilan bog‘liq bir qancha lug‘atlar- ning yaratilishiga sabab bo‘ldi: tole imoni hiraviyning “badoye ul-lug‘at” (xv asr) nomli chig‘atoycha-forscha lug‘ati, “abushqa” nomi bilan mashhur bo‘lgan chig‘atoycha-turkcha izohli lug‘at (xvi asr, turkiya), muhammad yoqub chingiy- ning “kelurnoma” deb nomlangan o‘zbekcha-forscha lug‘ati …

5 / 964

basi”, спб., 1893–1911), v.p.nalivkin va m.nalivkinalarning 1884–1912-yillarda bir necha marta nashr etilgan “русско-сартовский и сартовско-русский словарь” (“ruscha-sartcha va sartcha-ruscha lug‘at”) kabi lug‘atlar diqqatga sazovordir. o‘zbek lug‘atchiligi tarixida xx asr alohida o‘rin tutadi. bu davrda turli maqsadlarni ko‘zda tutgan ko‘plab terminologik lug‘atlar, o‘quv va imlo lug‘at- lari, ikki va uch tilli so‘zlashgichlar yaratildi. bunda, ayniqsa, ruscha-o‘zbekcha va o‘zbekcha-ruscha, shuningdek, o‘zbek tilini boshqa yevropa va xorijiy sharq tillari bilan qiyoslab o‘rganishga mo‘ljallangan lug‘atlar alohida o‘rin tutadi. ularning eng muhimlari sifatida y.d.polivanovning “qisqacha ruscha-o‘zbekcha lug‘at”i (toshkent – moskva, 1926), ashurali zohiriyning 2 jildli “ruscha-o‘zbekcha mukammal lug‘at”i (34 ming so‘z; toshkent, 1927–28), k.k.yudaxinning “qisqa- cha o‘zbekcha-ruscha lug‘at”i (arab grafikasida; toshkent, 1927), u.ahmadjonov va b.ilyozovning “o‘zbekcha-ruscha lug‘at”i (lotin grafikasida; toshkent, 1931), saxi rahmatiy, abdulla qodiriy va abdulla saidovlarning “ruscha-o‘zbekcha to‘la so‘zlik” (2-jild, 34 ming so‘z; toshkent – qozon, 1934; lug‘atning 1-jildi nashr etilmay qolgan), v.v.reshetovning “qisqacha o‘zbekcha-ruscha lug‘at”i (tosh- kent, 1935) kabilarni ko‘rsatish mumkin. 40-yillarning …

Want to read more?

Download all 964 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilining izohli lug‘ati"

лугат 1 том 03.12.2022.indd o‘zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining ma’naviyat va davlat tilini rivoj lantirish masalalari departamenti o‘zbekiston respublikasi fanlar akademiyasi o‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti o‘zbek tilining izohli lug‘ati 6 jildli toshkent– 2023 tahrir hay’ati: e. begmatov , a. hojiyev , a. madvaliyev, n. mahmudov (rahbar), t. mirzayev , f. musayeva, y. odilov, d. xudayberganova аbduvahob маdvaliyev, durdona xudayberganova tahriri ostida 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi o‘zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining ma’naviyat va davlat tilini rivoj lantirish masalalari departamenti o‘zbekiston respublikasi fanlar akademiyasi o‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti o‘zbek tilining izohli lug‘ati birinchi jild a –d to‘ldirilgan va qayta...

This file contains 964 pages in PDF format (5.5 MB). To download "o‘zbek tilining izohli lug‘ati", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilining izohli lug‘ati PDF 964 pages Free download Telegram