nanotexnologiya asosida olingan materiallar

PDF 16 pages 1.2 MB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.2 MB

File type PDF

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

29-ma'ruza. nanotexnologiya asosida olingan materiallar, tarkibi, tuzilishi, xossalari reja: 29.1. nanotexnologiya haqida umumiy tushunchalar. 29.2. nanomateriallarni qo‘llanilishi. 29.2. ularni olinish texnologiyalari va qo‘llanilish sohalari. 29.1. nanotexnologiya haqida umumiy tushunchalar. mahsulot ishlab chiqarish jarayonida material yoki yarim tayyor mahsulot, xom-ashyo shakli, xossalari va holatini o‘zgartiradigan usullar majmuyiga texnologiya deyiladi. quyida sanoatning rivojlanish bosqichlari keltirilgan (29.1-rasm). fizikadan bilamizki «nano» o‘lchov birliklarning old qo‘shimchasi bo‘lib, milliarddan birni ifodalaydi. masalan, 1 nanometr metrning milliard-dan biri degani. inson soch tolasi o‘rtacha 100 000 nanometr ekanini hisobga olsak, uning qanchalik kichik o‘lchamligi haqida tasavvurga ega bo‘lish mumkin. nano asli yunoncha «nanos» so‘zidan olingan bo‘lib, «mitti», «pakana» degan ma’noni anglatadi. bu so‘z ilmda ko‘proq old qo‘shimcha sifatida tanilgan bo‘lib, uning aynan qiymati 0,000000001 metrga teng, ya'ni, nanometr milliarddan bir qismi degani. atomlar va ular orasidagi masofa ham nanometr ulushlarida o‘lchanadi (29.2-rasm). 29.2-rasm. nanometrni tavsiflovchi sxema. nanotexnologiya atamasini fanda birinchi bo‘lib, 1974 yilda yapon olimi norio taniguchi alohida …

2 / 16

isoblanadi (18.1-rasm). hozirda butun dunyo mamlakatlari nanotexnologiyani rivojlantirish uchun katta sarmoyalar kiritmoqdalar. nanotexnologiya sohasini rivojlantirish uchun kiritilgan sarmoyalardan kutilayotgan daromadlar bir necha trillion dollar deb taxmin qilinmoqda. shu bois, bugun dunyo nanotexnologik inqilob ostonasida turibdi, desak adashmagan bo‘lamiz. rivojlangan davlatlar bunday sohalarga katta sarmoyalar ajratmoqda. jumladan, aqshda «milliy nanotexnologik tashabbus» dasturi uchun yiliga 600 mln. dollar, yaponiyada esa shu yo‘nalishga 750 mln. dollar sarf etilmoqda. yaqin kelajakda dunyo bo‘yicha nanotexnologiya taraqqiyoti uchun jami 8,6 mlrd. dollar sarflanishi kutilmoqda(29.2-rasm). 29.2-rasm. dunyo mamlakatlarining nanotexnologiyani rivojlantirishga ajratgan sarmoyalari. yigirma-o‘ttiz yil ilgari bitta kompyuter bir xonaga sig‘mas edi. ko‘p o‘tmay stolimiz ustida turadigan darajaga keldi. hozir esa cho‘ntagimizga sig‘adiganlari bor. taraqqiyot shu sur’atda davom etadigan bo‘lsa, ertaga soatimizga yoki uzugimizga taqiladigan kompyuterlar ishlab chiqarilsa ham ajablanmasak bo‘ladi. ba’zi kompaniyalar esa allaqachon nanotexnologiya vositasida yiliga milliardlab dollar daromad olmoqda. shuningdek, bitta yoki bir nechta atom qatlamlaridan tashkil topgan nanotuzilmalarda fizik va kimyoviy jarayonlarning o‘zgacha tus …

3 / 16

bugunga kelib nanotexnologiya, nanoelektronika, nanofizika, nanokimyo, nanobiotexnologiya, nanomateriallar, nanosanoat, nanorobotlar, nanofanlar kabi «nano» old qo‘shimchali yangi atamalar ko‘payib bormoqda. so‘ngi yillardagi tadqiqotlar natijasida mikroelektron asbob yasash uchun moddaning nafaqat sirt qatlami, hatto bir necha atom qatlamining o‘zi yetarli bo‘lib, qolgan hajm esa ortiqcha material sarfi ekanligi ma’lum bo‘ldi. bundan tashqari jism sirtidagi jarayonlar yanada tezroq sodir bo‘lishi uchun, yupqa va o‘ta yupqa qatlamli qurilmalar vaqt tejashda ham tejamkorlik imkoniyatini beradi (29.4-rasm). 29.4-rasm. dunyo mamlakatlariga nanotexnologiyaga bo'yicha berilgan patentlar soni. nanotexnologiya sanoatda 1994 yildan boshlab qo‘llanila boshlagan. maxsus biologik, kimyoviy, fizikaviy xossalarga ega materiallar, yangi molekula, nanostruktura, nanoqurilmalar yaratish maqsadida alohida atomlar, molekulalar va molekulyar tizimlarni boshqarish va nanoo‘lchamdagi makonda yuz berayotgan fizikaviy hamda kimyoviy jarayonlar qonuniyatlari o‘rganidigan fanlararo ilmga nanotexnologiya deyiladi. doimiy harakatdagi nanodunyo rivojida yuz bergan quyidagi ikkita voqea muhim ahamiyatga ega bo‘ldi: 1. skanerlovchi tunnelli mikroskopning yaratilishi(g. bennig, g. rohrer, 1982 y.) va skanerlovchi kuchli-atom mikroskop (g. bennig, …

4 / 16

obyektlar, organik molekulalar, baland haroratda ishlaydigan yuqori o‘tkazuvchilar, yarimo‘tkazgichlar, metallar monokristallari yuzasi atom strukturalari skanerlovchi mikroskoplar yordamida o‘rganilmoqda. yangi mikroskoplar nafaqat moddalarning atom-molekulyar tuzilishini o‘rganishda foydali bo‘lmoqda. ular yordamida nanostrukturalar hosil qilinmoqda. mikroskop aniq o‘tkir harakatlari natijasida atom strukturalari yaratilmoqda. olib borilgan tinimsiz izlanishlar natijasida metallarni kesib ishlov beruvchi keskich uchki qismining sirtqi qatlamini qattiq qotishmalar bilan qoplab yangi nanostruktura olindi va hozirda ishlab chiqarish keng qo'llanilmoqda. quyida keskichning ichki tuzilishi va nanostrukturasi keltirilgan (29.5- rasm). 29.5-rasm. keskichning strukturasi ko'rinishi. fulleren -.oldindan ma’lum bo‘lgan olmos va grafit singari uglerodnig bu shakli 1985-yilda astrofiziklar tomonidan yulduzlararo chang spektrini tushuntirish vaqtida aniqlangan. uglerod atomi yuqori simmetrik c60 molekulasini hosil qilishi mumkin (18.6-rasm). с60 с70 с90 29.6-rasm. fullerenlar. bunday molekula 60 uglerod atomlaridan tuzilgan bo‘lib ular o‘zaro 1 nm diametrga teng sharda joylashgan va futbol koptogiga o‘xshaydi. l. eyler teoremasiga ko‘ra uglerod atomlari 12 ta to‘g‘ri beshburchak va 20 ta noto‘g‘ri oltiburchaklar paydo …

5 / 16

an to‘ldirilsa xona haroratidan past haroratda bu moddalar strukturasini o‘zgartiradi va yangi polimer material 1c60 paydo bo‘ladi. agar tetroedrik bo‘shliq ham to‘ldirilsa kritik 20-40 k haroratga ega yuqori o‘tkazuvchan 3c60 material paydo bo‘ladi. yuqori o‘tkazuvchan fulleritlarni shtutgartda joylashgan maks plank nomidagi institutda o‘rganiladi. materiallarga noyob xossalar beradigan boshqa qo‘shimchali fulleritlar ham mavjud. misol uchun oktaedrik va tetroedrik bo‘shliqlar etilen bilan to‘ldirilsa ●1c60 - ferromagnit xossaga ega bo‘ladi (29.8- rasm). 18.8-rasm. fulleren fazasining polimerizatsiyalanishida ferromagnit xossasining namoyon bo‘lish sxemasi. nanotexnologiya sohasida olib borilgan tinimsiz izlanishlar natijasida 1997 yilgan kelib 9000 ga yaqin fulleren birikmalarini aniqlanishiga olib keldi. mashinasozlik sanoatini yuqori sur’atlar bilan rivojlanishi raqobatni yuzaga keltirmoqda oqibatda, yangi materiallarga bo‘lgan talabning oshishiga sabab bo‘lmoqda. ushbu sohada qo‘llaniladigan metallar - fe, al, cu, ti qotishmalari, plastmassalar, keramika, kompozit materiallar hajmiy jihatdan ko‘p miqdorni tashkil etadi. ushbu metall qotishmalaridan olingan detallar sirtini nanostrukturali yupqa qoplama bilan qoplash ularning mustahkamligini, qattiqligini, plastikligini, olovbardoshligini, korroziyaga …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nanotexnologiya asosida olingan materiallar"

29-ma'ruza. nanotexnologiya asosida olingan materiallar, tarkibi, tuzilishi, xossalari reja: 29.1. nanotexnologiya haqida umumiy tushunchalar. 29.2. nanomateriallarni qo‘llanilishi. 29.2. ularni olinish texnologiyalari va qo‘llanilish sohalari. 29.1. nanotexnologiya haqida umumiy tushunchalar. mahsulot ishlab chiqarish jarayonida material yoki yarim tayyor mahsulot, xom-ashyo shakli, xossalari va holatini o‘zgartiradigan usullar majmuyiga texnologiya deyiladi. quyida sanoatning rivojlanish bosqichlari keltirilgan (29.1-rasm). fizikadan bilamizki «nano» o‘lchov birliklarning old qo‘shimchasi bo‘lib, milliarddan birni ifodalaydi. masalan, 1 nanometr metrning milliard-dan biri degani. inson soch tolasi o‘rtacha 100 000 nanometr ekanini hisobga olsak, uning qanchalik kichik o‘lchamligi haqida ...

This file contains 16 pages in PDF format (1.2 MB). To download "nanotexnologiya asosida olingan materiallar", click the Telegram button on the left.

Tags: nanotexnologiya asosida olingan… PDF 16 pages Free download Telegram