adabiy tur

PDF 12 pages 523.7 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 523.7 KB

File type PDF

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

microsoft word - 13-14-mavzu 13-14-mavzu: adabiy tur. reja: 1. arastu “poetika”sida adabiy turlar toʻgʻrisida. v.belinskiyning “poeziyaning xil va turlarga boʻlinishi” tadqiqoti. 2. epos, lirika, dramaning mushtarak va farqli jihatlari. xalq ogʻzali ijodi va yozma adabiyotdagi janrlar. alla, qoʻshiq, ertak, topishmoq, maqol. xalq dostonlari. yozma dostonlar. “xamza”, sharq adabiyotidagi she`riy janrlat: gʻazal, ruboiy, tuyuq, murabba, muxammas, musaddas, mustazod, tarje`band. 3. gʻarb adabiyotidagi she`riy janrlar: sonet, ballada, epigramma. she`riy roman. epik turga mansub janrlar: hikoya, novella, qissa, povest, roman. tarixiy mavzudagi va zamonaviy hayot haqidagi asar, fantastik asar. drama turiga mansub janrlar: drama, komediya, tragediya. janrlar sintezi. an'anaviy ravishda badiiy asarlarni uchta katta guruhga — epik, lirik va dramatik turlarga ajratib kelinadi. adabiyotshunoslikda badiiy asarlarni turlarga ajratish masalasi qadimdan ishlanib keladiki, bu uning adabiyotshunoslikning muhim nazariy masalalaridan ekanligini ko`rsatadi. birinchi bo`lib adabiyotni turlarga ajratgan platon (mil.av. 428-348) tasniflash asosi sifatida taqlid qilish usulini oladi. unga ko`ra, “shoir va roviylar nima haqda gapirmasin, …

2 / 12

iramblarda topasan; epik poeziya va boshqa ko`plab xillarda bu ikkala usul”9 qorishiq holda keladi. ko`rib turganimizdek, bu o`rinda uchta adabiy tur — drama, poeziya va eposga xos xususiyatlar farqlanadi. miloddan avvalgi 384-322-yillarda yashagan qadim yunon qomusiy olimi aristotel o`zining "poetika" nomli asarida badiiy asarlarni turlarga ajratish an'anasini davom ettirgan. aristotel san'atlarni “nima bilan”, “nimaga” va “qanday” taqlid qilishiga ko`ra farqlaydi. aytish kerakki, hozirgi estetikada ham ayni shu xil tasnif tamoyili asos sifatida saqlanib qolgan. agar birinchi jihat — “nima bilan” taqlid qilish asosida musiqa, raqs, haykaltaroshlik, adabiyot kabi san'at turlari farqlansa, ikkinchi jihat — “nimaga” taqlid qilish asosida asarlarning etik va estetik belgilari ajratiladi. uchinchi jihat — “qanday” taqlid qilish asosida aristotel adabiy turlarni bir-biridan farqlaydi. unga ko`ra, taqlid “... voqeani, gomerga o`xshab, o`zidan tashqaridagi narsadek hikoya qilish orqali; yoki shundayki, taqlid qiluvchi qiyofasini o`zgartirmagan, o`z-o`zicha qolgan holda; yoki barcha tasvirlanayotgan shaxslarni harakat qilayotgan, faoliyatdagi kishilar sifatida taqdim etgan holda”10 …

3 / 12

va subyekt (ijodkor) munosabatiga ko`proq urg`u berdi, ya'ni: eposda obyektivlik, lirikada subyektivlik, dramada ikkisining qorishiqligi kuzatilishini ta'kidladi. eposni "obyektiv poeziya" (poeziya bu o`rinda umuman badiiy adabiyot ma'nosida) deb atarkan, belinskiy epik asar muallifi o`zining ixtiyoridan tashqari "o`z- o`zicha amalga oshgan narsaning oddiy hikoyachisi" maqomida turishini, lirikani "subyektiv poeziya" deganida esa "unda ijodkor shaxsiyatining birinchi planda turishi va barcha narsa uning shaxsiyati orqali qabul qilinishi va anglanishi"ni nazarda tutadi12. shuni unutmaslik kerakki, obyektivlik va subyektivlik degan tushunchalarni mutlaqlashtirmaslik zarur. zero, eposni "obyektiv poeziya" deganimizda uning faqat o`quvchi nazdidagina "obyektivlik" illuziyasini hosil qilishi nazarda tutiladi, aslida esa epik asarda ham subyektiv ibtido mavjuddir. albatta, har bir adabiy turning qator o`ziga xos jihatlari, o`ziga xos xususiyatlari bor. masalan, shulardan biri — lirik asarlarning asosan she'riy yo`l bilan, epik asarlarning asosan nasriy yo`l bilan yozilishi. xo`sh, ayni shu narsa adabiy turning belgilovchi xususiyati sanala oladimi? yo`q, chunki, she'riy yo`l bilan yozilgan epik va dramatik …

4 / 12

sos sifatida qabul qilish mumkinki, bu tasvir predmeti asosidagi tasnifni to`ldiradi: lirikada subyektning noplastik obrazi, buning ziddi o`laroq, dramada obyektning plastik obrazi, eposda esa obyekt va subyektning qorishiq obrazi yaratiladi. nima uchun lirikada "subyektning noplastik obrazi" yaratiladi deb aytamiz? ma'lumki, lirik asarning yetakchi obrazi — lirik qahramon. biz lirik asarni o`qiganimizda lirik qahramon holatini, kayfiyatini, kechinmalarning qanday hayotiy holatda yuzaga kelganligini, uning his-kechinmalariga turtki bo`lgan voqelik fragmentlarini his qilishimiz, tasavvur qilishimiz mumkin. biroq lirik qahramonning o`zini, aytaylik, romandagidek o`zining shakli shamoyili bilan jonli bir inson (ya'ni, obyektivlashtirilgan tasvir) sifatida ko`z oldimizga keltirolmaymiz. dramada biz obyektning plastik obrazini ko`ramiz — qahramonlar real xatti-harakatda bo`ladilar, ular jonli inson sifatida ko`rsatiladi. ayni paytda, dramada subyekt obrazi yo`q. eposda bu ikkisiga xos xususiyat qorishiq: biz so`z bilan tasvirlangan badiiy voqelikni xayolimizda jonlantirishimiz mumkin, ayni paytda, unda muallif obrazi ham mavjud. epik asardagi muallif obrazi ham, xuddi lirik asardagidek noplastik obraz, zero, biz uning voqea-hodisalarga …

5 / 12

rov singari ijodkorlarning nasriy she'rlari (ular "mansuralar", "sochma" atamalari bilan ham yuritiladi) adabiyot ixlosmandlariga yaxshi tanish. shuningdek, adabiyotimizda nasriy yo`lda yozilgan lirik dostonlar ham mavjud bo`lib, ularga cho`lponning "oktabr qizi", a.a'zamning "o`zim bilan o`zim" singari asarlarini misol qilib keltirish mumkin. epik asarlar, asosan, sochma nutq shaklida yaratiladi. shu bilan birga, adabiyotimizda she'riy yo`lda yozilgan epik asarlar ham ancha keng tarqalgan. masalan, b.boyqobilovning "kun va tun" she'riy qissasi, h.sharipovning "bir savol", muhammad alining "boqiy dunyo" she'riy romanlari she'riy yo`lda bitilgan epik asarlardir. turli adabiy turga mansub asarlar o`zaro badiiy vaqt hissi nuqtayi nazaridan ham farqlidir. masalan, lirik asarlar "hozir ko`ngildan kechayotgan" his-tuyg`ularni tasvirlashi bilan xarakterlanadi. deylik, a.navoiyning "kelmadi" radifli g`azali yozilganiga 500 yildan ziyod vaqt bo`ldi. shunga qaramay, uni o`qigan she'rxonda lirik qahramon kechinmalari ayni hozir ko`nglidan kechayotgandek tuyuladi, g`azalni qachon o`qishidan qat'i nazar, o`quvchi lirik qahramon kechinmalarini u bilan birga "hozir" ko`nglidan kechiradi. demak, shoir bilan u tasvirlayotgan kechinma, she'rxon …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "adabiy tur"

microsoft word - 13-14-mavzu 13-14-mavzu: adabiy tur. reja: 1. arastu “poetika”sida adabiy turlar toʻgʻrisida. v.belinskiyning “poeziyaning xil va turlarga boʻlinishi” tadqiqoti. 2. epos, lirika, dramaning mushtarak va farqli jihatlari. xalq ogʻzali ijodi va yozma adabiyotdagi janrlar. alla, qoʻshiq, ertak, topishmoq, maqol. xalq dostonlari. yozma dostonlar. “xamza”, sharq adabiyotidagi she`riy janrlat: gʻazal, ruboiy, tuyuq, murabba, muxammas, musaddas, mustazod, tarje`band. 3. gʻarb adabiyotidagi she`riy janrlar: sonet, ballada, epigramma. she`riy roman. epik turga mansub janrlar: hikoya, novella, qissa, povest, roman. tarixiy mavzudagi va zamonaviy hayot haqidagi asar, fantastik asar. drama turiga mansub janrlar: drama, komediya, tragediya. janrlar sintezi. an'anaviy ravishda badiiy asa...

This file contains 12 pages in PDF format (523.7 KB). To download "adabiy tur", click the Telegram button on the left.

Tags: adabiy tur PDF 12 pages Free download Telegram