jismlar fizikasi elementlari

PDF 17 pages 1.2 MB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.2 MB

File type PDF

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

презентация powerpoint islom karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti ma’ruza № 13 mavzu: qattiq jism fizikasi elementlari t.me/tdtu_fizika ma’ruza rejasi 1 t.me/tdtu_fizika • qattiq jismlarning energetik zonalari • kontakt potensiallar farqi • xususiy va aralashmali yarimo’tkazgichlar • yarimo’tkazgichli asboblar • yario’tkazgichli diod va tranzistorlar 2 t.me/tdtu_fizika qattiq jismlarning energetik zonalari metallarda elektronlarni ikki xilga ajratib o‘rganamiz: 1) bog‘langan elektronlar kristall panjara tugunlaridagi ion tarkibiga kiradi; 2) erkin elektronlar metalldagi barcha ionlarga tegishli. erkin elektronlar metal parchasining sirti bilan chegaralangan hajmda harakatlanadi. metallarning aksariyat xossalari, asosan, erkin elektronlarning holati bilan aniqlanadi. atomda elektronlar diskret sathlarda joylashar ekan. sathlarning eng yuqorisida joylashgan elektronlar valent elektronlar deyiladi. ularning tepasidagi sathlar esa bo‘sh sathlar deyiladi. atomlar bir-biriga juda yaqin joylashtirilganda atom o‘lchamiga teng bo‘lib qoladi (1-5 å) va bu atomlar bir-biriga bog‘lanib qoladi. bu bog‘lanish faqatgina valent elektronlari orqali amalga oshadi. 3 4 xil bog’lanish mavjud kovalent ionli metall van-der-valls metall bog‘lanishda barcha valent …

2 / 17

lar yarim o‘tkazgich yoki dielektrik bo‘ladi. bunda energetik masofa taqiqlangan zona deb ataladi. uning qiymati 2,5-3 elektron voltdan kichik bo‘lsa yarimo‘tkazgich, katta bo‘lsa dielektrik deyiladi. qattiq jismlarning energetik zonalari ∆e – taqiqlangan zonaning kengligi; eb – vakuum sathi; ec – o‘tkazuvchalik zonasining eng pastki sathi; ev – valent zonaning eng yuqori sathi 5 t.me/tdtu_fizika kontakt potensiallar farqi ma’lumki, turli metallarda epkin elektronlarning konsentrasiyasi va xuddi shu kabi, metalldan chiqish ishi turlicha bo‘ladi. shuning uchun ikki xil metall bir-biri bilan kontaktga keltirilganda, kontakt sohasida erkin elektronlarning to‘xtovsiz tartibsiz harakati tufayli ularning bir metalldan ikkinchi metallga “ko‘chishi” (o‘tishi) sodir bo‘ladi. albatta, bunda elektronlarning chiqish ishi kichikroq, konsentrasiyasi ko‘proq bo‘lgan metalldan chiqish ishi kattaroq, konsentrasiyasi kamroq bo‘lgan qo‘shni metallga ko‘proq elektronlar o‘tadi. shuning natijasida bir metallda erkin elektronlar to‘planib qoladi, binobarin, metall manfiy zaryadlanadi, ikkinchi metallda esa erkin elektronlar yetishmaydi, bu metall musbat zaryadlanib qoladi . 6 t.me/tdtu_fizika turli tabiatli ikki metallni bir-biri …

3 / 17

an kontakt potensiallari farqiga teng va oradagi o‘tkazgichlarning soniga ham, tabiatiga ham bog‘liq emas. volta tajribada aniqlagan bu ta’rif voltaning ikkinchi qonuni deyiladi. endi chekka o‘tkazgichlarni bevosita o‘zaro ulaylik (rasm). u holda hosil bo‘lgan berk zanjirdagi potensiallar farqining yig‘indisi yoki vujudga kelgan ε elektr yurituvchi kuch ε = (φ1-φ2) + (φ2-φ3) + (φ3-φ4) + (φ4-φ1) = 0 kontakt potensiallar farqi ekanligiga ishonch hosil qilish qiyin emas. shunday qilib bir xil haroratli metall o‘tkazgichlardan tuzilgan berk zanjirda eyk nolga teng bo‘ladi, zanjirda tok hosil bo‘lmaydi. 8 t.me/tdtu_fizika o‘takzgichlarda solishtirma qarshilik juda kichik bo‘ladi. 𝜌 = 10−6 ÷ 10−8 𝑂𝑚 ∙ 𝑠𝑚 dielektriklarda esa, 𝜌 = 105 ÷ 1015 𝑂𝑚 ∙ 𝑠𝑚 yarimo‘tkazgichlarda esa, 𝜌 = 10−2 ÷ 10−5 𝑂𝑚 ∙ 𝑠𝑚 bir qator moddalarning solishtirma qarshiligi kattalik jihatdan metallar bilan dielektriklar solishtirma qarshiliklari orasida yotadi. shuning uchun bu moddalarning elektr o‘tkazuvchanliklari metallar bilan izolatorlarning elektr o‘tkazuvchanliklari orasidagi oraliq holatni egallaydi. bunday …

4 / 17

vchanligini keskin o‘zgartirish mumkin. masalan, taxminan 0,01 % aralashma kiritilganda yarimo‘tkazgichning o‘tkazuvchanligi o‘n minglab marta ortib ketadi. yarimo‘tkazgichlar metallardan farqli holda quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: 10 yarimo‘tkazgichlar xususiy va aralashmali o‘tkazuvchanlikli yarimo‘tkazgichlarga bo‘linadi. kristall yarimo‘tkazgichning qo‘shni atomlari o‘zaro valent (tashqi) elektronlar bilan bog‘langan. ikki elektronli bog‘lanish (bunday bog‘lanishni kovalent bog‘lanish deyiladi) eng mustahkam bog‘lanish hisoblanadi. germaniy atomlari orasidagi elektron bog‘lanishlarning tekislikdagi sxemasi yarimo‘tkazgichni elektr maydonga kiritsak, xaotik harakat tartiblashib, bog‘langan elektronlar maydonga qarshi, teshiklar esa maydon bo‘ylab ko‘chadi. bunday elektron-teshikli o‘tkazuvchanlik yarimo‘tkazgichning xususiy o‘tkazuvchanligi deyiladi. sof yarimo‘tkazgichda xususiy o‘tkazuv- chanlik bo‘ladi. sof yarimo‘tkazgichning solishtirma elektr o‘tkazuvchanligi quyidagiga teng: yarimo’tkazgichlarning xususiy o’tkazuvchanligi 𝛾 = 𝑒 𝑛𝑒𝑏𝑒 + 𝑛𝑝𝑏𝑝 11 t.me/tdtu_fizika yarimo’tkazgichlarda aralashmali elektr o’tkazuvchanlik 𝒏 − 𝒕𝒊𝒑𝒍𝒊 𝑜′𝑡𝑘𝑎𝑧𝑢𝑣𝑐ℎ𝑧𝑛𝑙𝑖𝑘 (donor) 𝒑 − 𝒕𝒊𝒑𝒍𝒊 𝑜′𝑡𝑘𝑎𝑧𝑢𝑣𝑐ℎ𝑧𝑛𝑙𝑖𝑘 (akseptor) 12 t.me/tdtu_fizika yarimo’tkazgichli asboblar turli tipdagi ikki yarimo‘tkazgichni bir-biriga zich tekkizilganda kontakt sohasida muhim hodisa ro‘y beradi. 𝑛 – tip yarimo‘tkazgichda erkin elektronlar konsentratsiyasi, 𝑝 – tip …

5 / 17

imo‘tkazgichli diodning volt-amper xarakteristikasini olish uchun diodning yuqorida rasmda ko‘rsatilgan sxema bo‘yicha elektr zanjiri yig‘iladi. 𝑅1 va 𝑅2 reostatlar yordamida diodga beriladigan kuchlanish kattaligini o‘zgartira borib, 𝑉 voltmetr va 𝐴 ampermetr yordamida kuchlanishning va unga mos kelgan tok kuchining qiymatlari aniqlanadi. yarimo’tkazgichli diodning volt-amper xaraktristikasi yarimo’tkazgichli tranzistor 15 t.me/tdtu_fizika yarimo‘tkazgichlardan triodlar ham tayyorlanadi, ularni tranzistorlar deb ataladi. tranzistor ikkita 𝑝 – tip va bitta 𝑛 - tip yoki ikkita 𝑛 – tip va bitta 𝑝 – tip yarimo‘tkazgich plastinkalardan iborat bo‘lib (rasm), ular bir-biri bilan kontaktga keltiriladi. bunda ikkita berkituvchi qatlam (o‘zaro qarama-qarshi yo‘nalishlarda) hosil bo‘ladi. chekkadagi, mos ravishda, emitter va kollektor deb ataladigan 1- va 2- plastinka- lar teshikli (yoki elektronli) o‘tkazuvchan- likka, o‘rtadagi baza (asos) deb ataladigan 3 – plastinka elektronli (yoki teshikli) o‘tkazuvchanlikka ega. bazaning tuzilishiga qarab tranzistorlar 𝑝 − 𝑛 − 𝑝 yoki 𝑛 − 𝑝 − 𝑛 tipda bo‘lishi mumkin, ammo ishlash prinsipi bir xil. …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "jismlar fizikasi elementlari"

презентация powerpoint islom karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti ma’ruza № 13 mavzu: qattiq jism fizikasi elementlari t.me/tdtu_fizika ma’ruza rejasi 1 t.me/tdtu_fizika • qattiq jismlarning energetik zonalari • kontakt potensiallar farqi • xususiy va aralashmali yarimo’tkazgichlar • yarimo’tkazgichli asboblar • yario’tkazgichli diod va tranzistorlar 2 t.me/tdtu_fizika qattiq jismlarning energetik zonalari metallarda elektronlarni ikki xilga ajratib o‘rganamiz: 1) bog‘langan elektronlar kristall panjara tugunlaridagi ion tarkibiga kiradi; 2) erkin elektronlar metalldagi barcha ionlarga tegishli. erkin elektronlar metal parchasining sirti bilan chegaralangan hajmda harakatlanadi. metallarning aksariyat xossalari, asosan, erkin elektronlarning holati bilan aniqlanadi. atomda...

This file contains 17 pages in PDF format (1.2 MB). To download "jismlar fizikasi elementlari", click the Telegram button on the left.

Tags: jismlar fizikasi elementlari PDF 17 pages Free download Telegram