vaqtni o‘lchashning asoslari

PPT 21 pages 13.7 MB Free download

21 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 13.7 MB

File type PPT

Pages 21

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 21

5-mavzu:vaqtni o‘lchashning asoslari 5-mavzu:vaqtni o‘lchashning asoslari reja: yulduz va quyosh vaqti. mahalliy va dunyo vaqti. poyas vaqti. kalendarlar kishilar vaqtni o‘lchashga juda qadimdan ehtiyoj sezganlar. quyoshli kunlarda ixtiyoriy jismning soyasi turli vaqtda turlicha holatlarda bo‘lishi va uzunligini o‘zgartirib turishini bilgan kishilar soyaning bu xususiyatidan foydalanib, undan vaqtni o‘lchash uchun foydalanganlar. astrоnоmik vaqt uch хil bo’ladi: 1.yulduz vaqti; 2.quyosh vaqti; 3.efеmеrid vaqti; bular ichida yerning o‘z o‘qi atrofida to‘la aylanish davriga tayanib vaqtni o‘lchash usuli eng qulayi bo‘lib, kishilar vaqtni o‘lchashning bu usulidan hozirga qadar foydalanadilar. yulduz vaqti yerning osmondagi biron-bir yulduzga nisbatan to‘la aylanish davri yulduz sutkasi deyiladi. quyosh vaqti. biroq kundalik turmushimiz quyoshning chiqish va botish vaqtlari bilan belgilanganidan, biz quyosh sutkasi bilan ish ko‘ramiz. shu boisdan, amalda biz ishlatadigan vaqtni o‘lchashda yerning o‘z o‘qi atrofida quyoshga nisbatan bir to‘la aylanib chiqish vaqti - quyosh sutkasi asos qilib olingan. quyosh sutkasi deb, quyoshni ikki marta ketma-ket yuqori kulminatsiyasidan (boshqacha …

2 / 21

oriy λ1 va λ2 uzunlamalarga ega bo‘lgan punktlarning mahalliy vaqtlari t1 va t2 orasida quyidagicha bog‘lanish mavjud: λ1 - λ2=t1 - t2 dunyo vaqti uzunlamasi nolga teng bo‘lgan meridianning (ya’ni grinvich meridianining) mahalliy vaqti, shartli ravishda, dunyo vaqti to qilib olingan. ixtiyoriy λ uzunlamaga ega bo‘lgan punktning mahalliy vaqti tλ , dunyo vaqti to orqali quyidagicha topiladi (chunki λο=0): tλ = to + λ poyas vaqti yer sharida cheksiz ko‘p meridian o‘tkazish mumkin bo‘lib, ularga tegishli mahalliy vaqtlar ham cheksiz ko‘p bo‘ladi. shuning uchun ham amalda mahalliy vaqtdan foydalanib bo‘lmaydi. shu boisdan, xalqaro kelishuvga muvofiq, yer shari 24 ta poyasga bo‘lingan. har bir poyas uchun alohida vaqt belgilanadi. ular bir-biridan uzunlamalari o‘rtacha 15° farq qiluvchi meridianlar bilan chegaralanadi va tartib bilan 0 dan 23 gacha (0, 1, 2, 3, ..., 23) raqamlanadi. har bir poyas uchun bitta meridian asosiy meridian qilib olinadi. asosiy meridianlarning uzunliklari (λ) mos ravishda 0h, 1h, …

3 / 21

darlar tuzilishiga qarab 3 turga bo’linadi: quyosh kalendarlari. oy kalendarlari. oy-quyosh kalendarlari. yerning quyosh atrofidagi harakati asos qilib olingan kalendarlar quyosh kalendarlari deb yuritiladi. tarixi: 1. quyosh kalendari qadimgi misrda, miloddan avvalgi 3000-yillarda paydo bo‘lgan. u davrda yil fasllarining almashinish davri 360 kunga teng deb, 12 oy 30 kundan qilib olingan. keyinchalik yil uzunligi 365 kun deb topilib, uning barcha oylari 30 kundan, 12-oyi esa 35 kun qilib ishlatilgan. 2. miloddan oldingi iii asrda misrlik astronomlar yil uzunligining 365,25 kunga tengligini aniqladilar. shundan so‘ng, miloddan avvalgi i asrda rim sarkardasi yuliy sezar yilning uzunligi 365,25 kunga teng kalendarni astronomlar yordamida tuzib, uni amalda joriy qildi. keyinchalik bu taqvim yuliy sezar sharafiga yulian kalendari deb ataladigan bo‘ldi. bu taqvimga ko‘ra, uch yil ketma-ket keladigan yillarning uzunligi 365 kundan bo‘lib, to‘rtinchi yili 366 kun qilib olinadi, chunki to‘rt yilda 0,25 kunlik (yillik) qoldiq yig‘ilib, 1 kunga teng bo‘ladi. bu qo‘shimcha kunni fevral …

4 / 21

» («uyg‘onish») degan so‘zdan olingan bo‘lib, bahorda tabiatning uyg‘onishidan darak beradi. oy kalendari oy fazalarining almashinish davri (29,53 sutka) asos qilib olingan taqvimlar oy kalendarlari deyiladi. ko‘pgina osiyo mamlakatlarida qo‘llaniladigan bu taqvim yilining uzunligi 354 kun bo‘lib, u 12 oyga taqsimlangan. unda oylar 29 va 30 kundan almashinib, o‘rtacha oy fazalarining almashinish davri - 29,5 kunga teng bo‘ladi. uning oylari osmonda yangioy (hilol) ko‘rinishi bilan boshlanadi. kalendar oylari oy fazalariga mos kelishi uchun musulmonlar taqvimida taxminan har 3 yilda yil uzunligi 355 kun qilib olinadi. bu kalendar yilining uzunligi biz ishlatadigan kalendar (milodiy) yilidan o‘rtacha 11 kunga qisqaligidan, har yili uning yangi yili taxminan 11 kun oldin keladi va natijada 33 yilda bir yilga ilgarilab ketadi. boshqacha aytganda, oy kalendari bo‘yicha 34 yil o‘tadi. ushbu kalendar erasi muhammad payg‘ambarning makkadan madinaga ko‘chgan yilining boshidan boshlanib, u milodiy taqvim bo‘yicha 622-yilning 16-iyuliga to‘g‘ri keladi. musulmonlarning bu taqvimlari hijriy, to‘la qilib aytganda, …

5 / 21

i 19,5 sekundgagina uzun edi, xolos. bu xatolik shu qadar kichik ediki, u yig‘ilib-yig‘ilib 4500 yil o‘tgandan so‘nggina 1 kunga yetardi. biz ishlatayotgan grigorian kalendarining xatosi bir kunga yetishi uchun esa 3300 yil (ya’ni hayyom kalendaridagidan 1200 yil kam vaqt) kerak bo‘ladi. oy-quyosh kalendarlari. oy-quyosh kalendari oy va quyoshning ko'rinma harakatlari davriyligiga asoslangan kalendar hisoblanadi. sinodik oyning davomiyligi 29.53059, tropik yil esa 365.2422 kun. demak, tropik yilda 12,36827 sinodik oy mavjud. shunday qilib, kalendar yili 12 (muntazam yil) yoki 13 kalendar oydan iborat bo'lishi mumkin. kalendar yilining o'rtacha davomiyligi tropik yil davomiyligiga yaqin bo'lishi uchun qo'shimcha oylarni kiritish tizimi talab etiladi. sakkiz yillik siklli yoki "oktaeterid" qadimiy bobilda va yunonistonda ishlatilgan bo'lib, u qadimgi yunon astrologi kleostrat tomonidan taklif etilgan. unga ko’ra 8 ta tropik yil 2922 kunga teng, bunda esa 99 ta sinodik oy olinadi. darhaqiqat, 99 ta sinodik oyning davomiyligi 2923,53 kunni tashkil etadi, bu esa 8 yil …

Want to read more?

Download all 21 pages for free via Telegram.

Download full file

About "vaqtni o‘lchashning asoslari"

5-mavzu:vaqtni o‘lchashning asoslari 5-mavzu:vaqtni o‘lchashning asoslari reja: yulduz va quyosh vaqti. mahalliy va dunyo vaqti. poyas vaqti. kalendarlar kishilar vaqtni o‘lchashga juda qadimdan ehtiyoj sezganlar. quyoshli kunlarda ixtiyoriy jismning soyasi turli vaqtda turlicha holatlarda bo‘lishi va uzunligini o‘zgartirib turishini bilgan kishilar soyaning bu xususiyatidan foydalanib, undan vaqtni o‘lchash uchun foydalanganlar. astrоnоmik vaqt uch хil bo’ladi: 1.yulduz vaqti; 2.quyosh vaqti; 3.efеmеrid vaqti; bular ichida yerning o‘z o‘qi atrofida to‘la aylanish davriga tayanib vaqtni o‘lchash usuli eng qulayi bo‘lib, kishilar vaqtni o‘lchashning bu usulidan hozirga qadar foydalanadilar. yulduz vaqti yerning osmondagi biron-bir yulduzga nisbatan to‘la aylanish davri yulduz sutkasi deyila...

This file contains 21 pages in PPT format (13.7 MB). To download "vaqtni o‘lchashning asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: vaqtni o‘lchashning asoslari PPT 21 pages Free download Telegram