ҳукм. хулоса чиқариш

DOCX 17 pages 59.9 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 59.9 KB

File type DOCX

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

11-мавзу. ҳукм. хулоса чиқариш режа: 1. ҳукм (мулоҳаза)нинг таърифи, хусусиятлари. 2. оддий ҳукмлар. 3. мураккаб ҳукмлар. 4. хулоса чиқариш тўғрисида умумий маълумот. 5. силлогизм моҳияти, аксиомаси ва қоидалар. силлогизм фигуралари, модуслари. 6. индуктив хулоса чиқариш. аналогия. 1. ҳукм предметга маълум бир хоссанинг, муносабатнинг хослиги ёки хос эмаслигини ифодаловчи тафаккур шаклидир. ҳукмнинг асосий вазифаси предмет билан унинг хусусияти, предметлар ўртасидаги муносабатларни кўрсатишдир. ана шунинг учун ҳам у доимо тасдиқ ёки инкор шаклдаги фикрдан иборат бўлади. фикр юритиш жараёнида биз предмет ва ходисаларнинг оддий, ташқи хусусиятлари билан бирга уларнинг ички, зарурий боғланишларини, муносабатларини билиб борамиз. предмет ва ҳодисаларнинг хусусиятларини кетма-кет ўрганиб, улар ҳақида турли абстракциялар ҳосил қиламиз. бу абстракциялар ҳукмлар ёрдамида ифодаланади. билимларимиз турлича бўлгани учун, уларни ифодалайдиган ҳукмлар ҳам ҳар хил бўлади. баъзи ҳукмларда аниқ, текширилган билимлар ифодаланса, бошқаларида хусусиятнинг предметга хослиги тахмин қилинади, яъни ноаниқ билимлар ифодаланади. ҳукмлар нисбатан тугал фикрдир. унда конкрет предмет билан унинг конкрет белгиси ҳақида билим …

2 / 17

ртик ҳукмни ажратиш мумкин бўлган мулоҳазаларга мураккаб ҳукм дейилади. масалан, «спорт билан шуғулланиш соғлом турмуш тарзини шакллантиради» деган мулоҳаза оддий ҳукмни ифодалайди. “китоб ўқиш саводлилик ва маърифатлиликни ривожлантиради” ёки “борлиқ табиат, жамият ва инсон онги каби соҳаларни қамраб олади”, деган мулоҳаза мураккаб ҳукмлардир. бу мулоҳазанинг таркиби уч кисмдан: «борлиқ табиатни қамраб олади» ва «борлиқ жамиятни қамраб олади», «борлиқ инсон онгини қамраб олади» деган уч оддий ҳукмдан иборат. мулоҳаза (ҳукм) таркибида мантиқий эга ва мантиқий кесимни ажратиб кўрсатиш мумкин. мантиқий эга-субъект (s) фикр қилинаётган предмет ва ҳодисани билдиради. мантиқий кесим-предикат (р) предметга хос хусусиятни, муносабатни билдиради. предикатда ифодаланган билимлар ҳисобига субъект ҳақидаги тасаввур бойитилади. ҳукмнинг субъект ва предикати унинг терминлари деб аталади. ҳукмнинг учинчи зарурий элементи мантиқий боғламадир.у субъект ва предикатни бир-бири билан боғлайди, натижада ҳукм хосил бўлади. оддий қатьий ҳукмнинг формуласи қуйидагича ёзилади: s-p. оддий ҳукмларда терминлар ҳажми оддий ҳукмлар сифати ва микдорига кўра турларга бўлинади. сифатига кўра тасдиқ ва …

3 / 17

давлат ўз ҳудудида уруш бўлишини истамайди». жузъий ҳукмларда бирорта белгининг предметлар тўпламининг бир кисмига хос ёки хос эмаслиги ҳақида фикр билдирилади. масалан: «баъзи қизларнинг сочлари калтадир». «кўпчилик дарахтлар игна баргли эмас». жузъий ҳукмларда «баъзи» сўзи «ҳеч бўлмаса биттаси, балки ҳаммаси» деган маънода қўлланилади. шунга кўра «баъзи қарздор талабалар стипендия олмайдилар», деган ҳукм чин бўлади, чунки ҳеч бир қарздор талаба стипендия олмайди. маълум маънода якка ҳукмларни умумий ҳукмлар билан тенглаштириш мумкин. чунки ҳар икки ҳукмда ҳам тупламдаги предметларнинг ҳар бирига нимадир тааллуқли ёки тааллуқли эмас, деб кўрсатилади. якка ҳукмларда эса бу тўплам биргина предметдан иборат бўлади. мулоҳазаларнинг тўғри ёки нотўғрилигини аниқлашда ва баъзи бошқа ҳолатларда оддий ҳукмларнинг микдор ва сифати бўйича бирлашган классификацияси (асосий турлари) дан фойдаланилади. улар қуйидагилардан иборат: 1. а - умумий тасдиқ ҳукмлар. улар бир вақтнинг ўзида ҳам умумий, ҳам тасдиқ бўлган фикрни ифодалайди. масалан, «ҳамма футболчилар спортчидилар». бу ҳукмлар лотин алифбосидаги а ҳарфи билан белгиланади ва «ҳамма …

4 / 17

, «агар...унда» каби мантиқий боғламалар, инкор қилиш ва модал терминларни кўллаш орқали икки ва ундан ортиқ оддий ҳукмларнинг ўзаро бирикишидан ҳосил бўлади. мантиқий боғловчининг мазмунига кўра мураккаб ҳукмларнинг қуйидаги асосий турларини фарқ қилиш мумкин: бирлаштирувчи, айирувчи, шартли, эквивалент. бирлаштирувчи (конъюнктив) ҳукмлар деб икки ва ундан ортиқ оддий ҳукмларнинг «ва» «ҳам», «ҳамда» каби мантиқий боғловчилар воситасида ўзаро бирикишидан хосил бўлган ҳукмларга айтилади. масалан: 1. “куз келди ва пахта терими мавсуми бошланди”. 2. “каттабек мақсудов факультет декани ва услубий кенгаш раисидир”. 3. “мақсадга интилувчанлик ва масъулиятлилик – муваффақият гаровидир”. биринчи бирлаштирувчи ҳукм икки мустақил оддий ҳукмнинг боғланишидан ҳосил бўлган. иккинчи ҳукмда бир хил субъектга эга бўлган икки оддий ҳукм ўзаро боғланган. учинчи бирлаштирувчи ҳукмда эса, бир хил предикатга эга бўлган икки оддий ҳукм ўзаро боғланган. ўзбек тилида бирлаштирувчи ҳукмлар «аммо», «лекин», «бироқ, каби боғламалар ва (,) воситасида ҳам тузилади. мантиқий боғламалар конъюнкция белгиси “^” орқали ифодаланади. конъюнктив (бирлаштирувчи) ҳукм таркибидаги оддий ҳукмларни …

5 / 17

лар «v» - дизъюнкция белгиси орқали ифодаланади. айирувчи (дизъюнктив) ҳукмлар оддий ёки қатъий турларга бўлинади. у оддий дизъюнктив ҳукм таркибидаги оддий ҳукмлардан бири ёки ҳаммаси чин бўлиши мумкин, қатъий дизъюнктив ҳукмда эса таркибидаги оддий ҳукмлардан фақат биттаси чин бўлади. оддий дизъюнктив ҳукм (pvq) формуласи билан, қатъий дизьюнктив ҳукм р v q формуласи билан белгиланади. «автомобиль қулайлик, дабдаба ёки ҳаракатланиш воситасидир». бу оддий дизьюнктив ҳукм. «мария шарапова катта шлем турнирида ё ётади, ютқазмайди». бу қатъий дизьюнктив ҳукм. шартли (импликатив) ҳукм икки оддий ҳукмнинг «агар...унда» мантиқий боғламаси орқали бирикишидан ташкил топади. шартли ҳукмнинг моҳиятини аниқлаш учун зарурий ва етарли шарт тушунчаларини фарқлаш зарур. ҳодисанинг зарурий шарти деб, унинг мавжудлигини таъминлайдиган ҳолатга айтилади. агар ҳодисанинг шарти зарурий бўлмаса, ҳодиса ҳам бўлмайди. масалан: «агар автомобилда ёқилғи бўлмаса, унинг двигатели ўт олмайди». ҳодиса учун етарли бўлган шарт деб, ҳар сафар шу шарт бўлганда, ўша ҳодиса кузатиладиган ҳолатга айтилади. масалан: «агар талаба дарсга келмаса, унда журналга …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ҳукм. хулоса чиқариш"

11-мавзу. ҳукм. хулоса чиқариш режа: 1. ҳукм (мулоҳаза)нинг таърифи, хусусиятлари. 2. оддий ҳукмлар. 3. мураккаб ҳукмлар. 4. хулоса чиқариш тўғрисида умумий маълумот. 5. силлогизм моҳияти, аксиомаси ва қоидалар. силлогизм фигуралари, модуслари. 6. индуктив хулоса чиқариш. аналогия. 1. ҳукм предметга маълум бир хоссанинг, муносабатнинг хослиги ёки хос эмаслигини ифодаловчи тафаккур шаклидир. ҳукмнинг асосий вазифаси предмет билан унинг хусусияти, предметлар ўртасидаги муносабатларни кўрсатишдир. ана шунинг учун ҳам у доимо тасдиқ ёки инкор шаклдаги фикрдан иборат бўлади. фикр юритиш жараёнида биз предмет ва ходисаларнинг оддий, ташқи хусусиятлари билан бирга уларнинг ички, зарурий боғланишларини, муносабатларини билиб борамиз. предмет ва ҳодисаларнинг хусусиятларини кетма-кет ўрганиб, улар ...

This file contains 17 pages in DOCX format (59.9 KB). To download "ҳукм. хулоса чиқариш", click the Telegram button on the left.

Tags: ҳукм. хулоса чиқариш DOCX 17 pages Free download Telegram