karl marks iqtisodiy ta'limoti

DOC 14 pages 66.0 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 66.0 KB

File type DOC

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

10-mavzu. bozor iqtisodiyotiga muxolif-sotsialistik yo’nalish mohiyati va uning tarixiy tadbiri 10.1. k.marks iqtisodiy ta’limotining umumiy tavsifi karl marks klassik siyosiy iqtisodni yakunlovchilardan biri sifatida iqtisodiy ta’limotlar tarixida yorqin iz qoldirdi. u 1818 yil 5 mayda germaniyaning trir shahrida tug’ilgan. uning otasi advokat, yahudiy bo’lib, 1824 yilda protestantlikni qabul qilgan. oilasi davlatmand, madaniy oila bo’lgan. k.marks trir shahrida gimnaziyani tamomlagandan so’ng, dastlab bonndagi, so’ngra berlindagi universitetga kirdi, yuridik fanlarni, tarix va falsafani o’rgandi. 1841 yilda epikur falsafasi to’g’risida universitet dissertatsiyasini topshirib, kursni bitirdi. 1842 yili k.marks bonnga ko’chib keldi va shu yilning oktyabrida «reyn gazetasi»ning bosh muxarriri bo’ldi va bonndan kyolnga ko’chib o’tdi. 1843 yili birdaniga bir qancha voqea sodir bo’ldi: u muharrirlik qilgan gazeta yopildi, nemis baronining qizi jenni fon vestfalenga uylandi, parijga ko’chib o’tdi. keyingi ikki yil (1844–1845) k.marks uchun iqtisodiy nazariyani, falsafani chuqur o’rganishning boshlanish davri bo’ldi. u g.geyne, p.prudon, m.bakuninlar bilan tanishdi, f.engels bilan do’stlashdi. k.marks 1845–1848 …

2 / 14

omdan iborat bo’lib, birinchi tom 1867 yili nashr etildi, ikkinchi va uchinchi tomlar k.marks o’limidan keyin f.engels tomonidan (ikkinchi tom 1885 yil, uchinchi tom 1894 yil) chop etildi. to’rtinchi tom tugallanmasdan qolib ketdi. unda k.marks siyosiy iqtisod tarixini ko’rib chiqmoqchi bo’lgan. kapital ishlab chiqarish jarayoni «kapital»ning birinchi tomining mazmunini tashkil etadi. ikkinchi tomda kapitalning muomala jarayoni tadqiqot etiladi. uchinchi tomda yaxlit olingan kapitalistik ishlab chiqarish jarayoniga tavsif beriladi. to’rtinchi tom («qo’shimcha qiymat nazariyasi») iqtisodiy ta’limotlar tarixiga bag’ishlangan. k.marks «kapital»ga yozgan so’zboshida: «asarimning tub maqsadi hozirgi zamon jamiyati, ya’ni kapitalistik jamiyati harakatining iqtisodiy qonunini ochib berishdir», – deydi. ushbu tarixiy jihatdan muayyan jamiyatning ishlab chiqarish munosabatlarini va bu munosabatlarning paydo bo’lishini, taraqqiy qilishini va tanazzulga yuz tutishini ko’rsatib berish k.marks iqtisodiy ta’limotining mazmunidir. kapitalistik jamiyatda tovar ishlab chiqarish umumiy tus olgan, shu sababli k.marksning tadqiqoti ham tovarni tahlil qilishdan boshlanadi. 10.2. marksning qiymat nazariyasi. marks ta’limotiga binoan, har bir tovarning qiymati …

3 / 14

dir». ijtimoiy zarur ish vaqti me’yoriy ishlab chiqarish sharoitida va muayyan jamiyatdagi mehnat malakasi va intensivligining darajasi o’rtacha bo’lgan sharoitda biron-bir tovar tayyorlash uchun sarflanadigan vaqtdir. ushbu tushunchalar yordamida qiymat qonuni shakllanadi: almashuv jarayonida (ekvivalent ekvivalentga singari) tovarlar o’zining qiymati bo’yicha ayirboshlanadi (ularda mujassamlashgan ijtimoiy zarur ish vaqti bo’yicha). k.marksning tasdiqlashicha, har qanday jamiyatda qiymat qonuniga amal qilmagan ayirboshlashning bo’lishi mumkin emas. qiymat esa, yuqorida qayd qilib o’tganimizdek, ayni jamiyatda o’rtacha mehnat sarflari bilan o’lchanadi. bu ayirboshlanadigan tovarlarni taqqoslashning yagona o’lchovi mehnat ekanligini bildiradi. tovarlarning foydaliligi bunday umumiy o’lchov bo’la olmaydi, negaki ular miqdor jihatidan taqqoslanmaydi. k.marksning qiymat nazariyasining d.rikardoning qiymat nazariyasidan farqlanishiga e’tibor berish zarur. d.rikardo tovarlarning nisbiy qiymati to’g’risida so’z yuritadi: a va b tovarlar bir-biriga ayirboshlanadi, chunki ularni ishlab chiqarish taxminan bir xil mehnat sarflarini taqozo etadi. k.marksda esa qiymat tovarga xos ob’ektiv xususiyatdir. qo’shimcha qiymat nazariyasi. qiymatni aniqlab va qiymat qonunini ta’riflab bergach, k.marks qo’shimcha qiymatni …

4 / 14

y aylanishda maqsad foyda olish hisoblanadi. demak, p’>p bo’lishi kerak. bu o’sish qayerdan keladi? (marks uni «qo’shimcha qiymat» deb ataydi). qo’shimcha qiymat tovarlar muomalasida paydo bo’lmaydi, chunki tovar ekvivalentli ayirboshlanadi, qo’shimcha qiymat bahoning ustiga qo’shib sotishdan ham kelib chiqmaydi, chunki bunday bo’lganda xaridor va sotuvchilarning o’zaro yutuq va yutqiziqlari bir-birini qoplagan bo’lar edi, holbuki gap ayrim hodisa ustida emas, balki ommaviy, o’rtacha, ijtimoiy hodisa ustida boradi. qo’shimcha qiymat olish uchun «pul egasi bozordan shunday bir tovar topish baxtiga erishmog’i kerakki, bu tovar iste’mol qiymatining o’zi qiymat manbai bo’lishdek orginal bir xususiyatga ega bo’lsin», u shunday tovar bo’lishi kerakki, bu tovarni iste’mol qilish jarayoni ayni paytda qiymat yaratish jarayoni ham bo’lsin. bunday tovar – ishchi kuchidir. ishchi kuchining iste’mol qilinishi mehnatdir, mehnat esa qiymat yaratadi. pul egasi ishchi kuchini uning o’z qiymati bo’yicha sotib oladi. ishchi kuchi tovarining qiymati ishchining va uning oilasining yashashi uchun zarur bo’lgan tirikchilik vositalari qiymati bilan …

5 / 14

gi mahsulotga o’tkazishi mumkin, lekin qo’shimcha qiymat yaratmaydi) u qo’shimcha qiymat me’yori deb atadi. uning yozishicha, «qo’shimcha qiymat me’yori ishchi kuchining kapital tomonidan, yoki ishchining kapitalist tomonidan eksplutatsiya qilinish darajasining aniq ifodasidir». qo’shimcha qiymat me’yori yangidan yaratilgan qiymatning kapitalist bilan yollanma mehnat o’rtasida qanday taqsimlanishini, shuningdek, ish kunining qancha qismida ishchi o’zi uchun va qancha qismida kapitalist uchun ishlashini ko’rsatib beradi. yuqorida qayd qilib o’tilganidek, ishchi «zarur ish vaqti»da o’z ishchi kuchi qiymatiga teng qiymat yaratadi, «qo’shimcha ish vaqti»da esa qo’shimcha qiymat yaratadi, ya’ni kapitalist uchun ishlaydi: kapitalist qo’shimcha ish vaqtini uzaytirishga harakat qiladi. unga erishishning ikki yo’li mavjud: ish kunini uzaytirish va zarur ish vaqtini qisqartirish. ish kunini mutlaq uzaytirish yo’li bilan olinadigan qo’shimcha qiymatni k.marks «absolyut qo’shimcha qiymat» deb atadi. «absolyut qo’shimcha qiymat hosil qilish, – deb yozadi u, – ish kunini ishchi faqat o’z ishchi qiymatining ekvivalentini ishlab chiqara oladigan chegaradan nariga uzaytirishdan va bu qo’shimcha mehnatni …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "karl marks iqtisodiy ta'limoti"

10-mavzu. bozor iqtisodiyotiga muxolif-sotsialistik yo’nalish mohiyati va uning tarixiy tadbiri 10.1. k.marks iqtisodiy ta’limotining umumiy tavsifi karl marks klassik siyosiy iqtisodni yakunlovchilardan biri sifatida iqtisodiy ta’limotlar tarixida yorqin iz qoldirdi. u 1818 yil 5 mayda germaniyaning trir shahrida tug’ilgan. uning otasi advokat, yahudiy bo’lib, 1824 yilda protestantlikni qabul qilgan. oilasi davlatmand, madaniy oila bo’lgan. k.marks trir shahrida gimnaziyani tamomlagandan so’ng, dastlab bonndagi, so’ngra berlindagi universitetga kirdi, yuridik fanlarni, tarix va falsafani o’rgandi. 1841 yilda epikur falsafasi to’g’risida universitet dissertatsiyasini topshirib, kursni bitirdi. 1842 yili k.marks bonnga ko’chib keldi va shu yilning oktyabrida «reyn gazetasi»ning bosh muxarri...

This file contains 14 pages in DOC format (66.0 KB). To download "karl marks iqtisodiy ta'limoti", click the Telegram button on the left.

Tags: karl marks iqtisodiy ta'limoti DOC 14 pages Free download Telegram