adam smitning iqtisodiy qarashlari

DOC 16 pages 221.0 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 221.0 KB

File type DOC

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

8-mavzu: klassik iqtisodiy maktabning to’la shakllanisni 8.1. adam smitning iqtisodiy qarashlari. buyuk ingliz iqtisodchisi adam smitning «xalqlar boyligining tabiati va sabablari to’g’risida tadqiqot» asari zamonaviy iqtisod fanining boshlanishi hisoblanadi. a.smit o’z davridagi iqtisodiy bilim va kontseptsiyalarini umumlashtirdi va tizimlashtirdi. u xo’jalik hayotining asosiy sohalarini tavsiflab beruvchi bir butun nazariya yaratdi. adam smit (1723–1790) shotlandiyaning kerkoldi shahrida bojxona amaldori oilasida dunyoga keldi. u glazgo va oksford universitetlarida ta’lim oldi, bu yerda adabiyot, tarix, falsafa fanlari bilan birga fizika, matematikani ham o’rgandi. a.smit 1748 yilda edinburgda ommaviy lektsiyalar o’qiy boshladi, 1751 yilda glazgo universitetining professori etib tayinlandi. keyinchalik ijtimoiy fanlar kafedrasini boshqardi. a.smit 1759 yilda o’qigan lektsiyalari asosida etikaning falsafiy muammolariga bag’ishlangan o’zining birinchi «axloqiy hissiyot nazariyasi» kitobini yaratdi. 1764 yili a.smit hayotida keskin o’zgarish bo’ldi: u kafedrani tark etdi va o’sha davrda ko’zga ko’ringan siyosiy arbob – gertsog baklning o’g’li yosh lordning xorijga qiladigan sayohatida unga hamrohlik qilish to’g’risidagi taklifini qabul …

2 / 16

tisodiy fan tizimiga aylandi. a.smitning bu asari besh qismdan (kitobdan) iborat bo’lib, birinchi qismida qiymat va qo’shimcha daromad muammolari tadqiq etildi, ikkinchisida – kapital jamg’arilishi va uning funktsional shakllari, uchinchisida – kapitalizm rivojlanishining tarixiy shart-sharoitlari ko’rsatib berildi, to’rtinchisida – merkantilizm va fiziokratlar ta’limotiga bo’lgan o’zining munosabatlari aks etildi, beshinchi qismida davlat moliyasi savollari ko’rib chiqildi. bu asar a.smit hayot paytidayoq to’rt marta, uning o’limidan keyin asr oxirigacha yana uch marta qayta nashr etildi. u nafaqat angliyada, balki chet ellarda ham zo’r qiziqish uyg’otdi. a.smitning bu buyuk asari dunyodagi barcha keyingi iqtisodiy ta’limotlarining rivojlanishiga va ko’pchilik davlatlarning iqtisodiy siyosatiga o’zining katta ta’sirini ko’rsatdi. xalqlar boyligining tabiati va sabablari xalqlar boyligi asoslarining birinchi jumlalaridanoq smit xalqlar boyligining tabiati konsepsiyasini tushuntirib o’tgan. bu ishi bilan u o’z qarashlarini merkantalistlar va fiziokratlarnikidan farqlanishini isbotlab berdi. xalqlar boyligi asarining ko’p qismlarida smit boylik savdoda yaratiladi degan fikrlari uchun merkantalistlarga qarshi bo’lgan. uning fikricha,boylik qimmatbaho metallar …

3 / 16

umdor ishlaydigan ishchilar mutanosibligiga bog’liq deb hisoblagan. ish unumdorligi. ishchi kuchining unumdor mehnati nima bilan belgilanadi? smitning birinchi kitobida ish unumdorligi ish taqsimotiga bog’liq deb yozadi. mehnatning maxsuslashtirilganligi mehnat unumdorligini oshirishning kafolati sifatida qaralgan. bu “halqlar boyligi” dan ancha oldin aytib o’tilgan bo’lsada, lekin hech kim smitdek tushuntirib o’tmagan. smit mehnat taqsimotni ko’p misollar bilan, tarixdan o’rganib, zavodda har bir ishchini faoliyatini kuzatib foydasini o’rganib chiqqan. agar har-bir ishchi donalab mahsulot ishlab chiqarsa, unda ishlab chiqarish jarayoni juda sekin ketedi, agar ishlab shiqarish jarayoni bir qancha operatsiyalarga bo’lib tashlansa, har bir ishchi shu operatsiyalardan biriga ixtisoslashsa, har bir ishiga nisbatan mahsulot hajmi katta miqdorda oshadi. mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning bir salbiy tomoni shundaki, ishchilar bir hil ishni bajaraverishadi va natijada zerikish paydo bo’ladi. insoniyat ishlab chiqarish jarayoniga bog’lanib qolib mashinalashib ketadi, qayta-qayta bir hil ishni qilaverib noinsoniylashib ketadi. lekin smit inson farovonligi, mehnat taqsimotiga bo’gliq ekanligini ta’kidlab o’tgan. shuningdek mehnat …

4 / 16

qisqartirishdir. shuning uchun smit quyidagi xulosaga keldi: “resurslarning jamlanish jarayoni mehnat taqsimotidan oldin bo’lishi talab etiladi va shu sababdan zahiralar qancha ko’p jamg’arilsa, mehnat shuncha samarali taqsimlanadi” a.smit asarining nazariy qismining asosiy g’oyalarini ko’rib chiqamiz. a.smitning ijtimoiy-iqtisodiy nazariyalari: a) boylikni ko’paytirish omillari: mehnat taqsimoti, pul, kapital a.smit o’z kitobida jamiyatning iqtisodiy rivojlanishini va uning farovonligini oshirishni markaziy o’ringa qo’yadi. asarning boshida a.smit boylikni chinakam yaratuvchi bu – “har bir xalqning yillik mehnati” deb ko’rsatib o’tadi. demak, boylikning manbai – mehnat. a.smit bu fikrni rivojlantirib, mehnat taqsimoti boylikni yaratishda asosiy omil hisoblanadi, degan xulosaga keladi. chunki mehnat taqsimoti asosida uning unumdorligi oshadi. muallif bu tezisni to’g’nog’ich ishlab chiqarish ustaxonasi misoli yordamida asoslab beradi. ustaxonada o’n kishi ishlaydi. ular o’rtasida mehnat taqsimlangan: biri simni tortadi, ikkinchisi uni to’g’rilaydi, uchinchisi kesadi, to’rtinchisi uchini o’tkirlaydi va h. bir kunda bu o’n kishi 48000 to’g’nog’ich, ya’ni har bir kishi 4800 donadan to’g’nog’ich ishlab chiqaradi. agar …

5 / 16

laridek), balki aynan mehnat taqsimotidir. shu bilan birga, ixtisoslashuvni chuqurlashtirish imkoniyatlari cheklangan bo’ladi, negaki birinchidan, agar yaratilgan qo’shimcha mahsulot xarid qilinmasa, undagi mehnatni yanada taqsimlashga zarurat bo’lmaydi, ikkinchidan, korxonalarning ko’lami qancha kichik bo’lsa, mehnat taqsimoti uchun imkoniyatlar shuncha kam bo’ladi (foydalanayotgan kapital miqdoriga qarab). ushbu nazariyadan, milliy boylikning ko’payishi jamiyatdagi ayrim sinflar faoliyati natijasi emas (merkantilistlarda – savdogarlar, fiziokratlarda – yer egalari), balki mehnat taqsimotida qatnashayotgan barcha kishilar faoliyatining natijasidir, degan xulosa kelib chiqadi. boshqacha aytganda, foyda yaratuvchi har qanday mehnat unumli mehnatdir. ammo bu masala bo’yicha a.smitda izchillik bo’lmagan. birinchidan, u faqat moddiy narsalarni yaratish va o’zgartirish bilan bog’liq bo’lgan mehnatni unumli mehnat hisoblangan. o’qituvchilar, huquqshunoslar, harbiylar, ma’muriyat, yozuvchilar va shu kabilarning mehnati esa unumli hisoblanmagan. ikkinchidan, a.smit iqtisodiyotda qishloq xo’jaligi sohasining ustunligi g’oyasidan qutula olmagan. u, hunarmandlar va savdogarlar mehnatini yer egalari mehnatiga nisbatan kam unumli bo’ladi, deb tasdiqlaydi. negaki yer egalariga tabiat «yordam» beradi va «dehqonchilikka qo’yilgan …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "adam smitning iqtisodiy qarashlari"

8-mavzu: klassik iqtisodiy maktabning to’la shakllanisni 8.1. adam smitning iqtisodiy qarashlari. buyuk ingliz iqtisodchisi adam smitning «xalqlar boyligining tabiati va sabablari to’g’risida tadqiqot» asari zamonaviy iqtisod fanining boshlanishi hisoblanadi. a.smit o’z davridagi iqtisodiy bilim va kontseptsiyalarini umumlashtirdi va tizimlashtirdi. u xo’jalik hayotining asosiy sohalarini tavsiflab beruvchi bir butun nazariya yaratdi. adam smit (1723–1790) shotlandiyaning kerkoldi shahrida bojxona amaldori oilasida dunyoga keldi. u glazgo va oksford universitetlarida ta’lim oldi, bu yerda adabiyot, tarix, falsafa fanlari bilan birga fizika, matematikani ham o’rgandi. a.smit 1748 yilda edinburgda ommaviy lektsiyalar o’qiy boshladi, 1751 yilda glazgo universitetining professori etib tayinlan...

This file contains 16 pages in DOC format (221.0 KB). To download "adam smitning iqtisodiy qarashlari", click the Telegram button on the left.

Tags: adam smitning iqtisodiy qarashl… DOC 16 pages Free download Telegram