iqtisodiy o‘sish turlari

DOCX 14 pages 42.4 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 42.4 KB

File type DOCX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

4. iqtisodiy o‘sish turlari 4.1 iqtisodiy o‘sish turlarini klassifikatsiyasi. iqtisodiy fan iqtisodiy o‘sishning birinchi marta k.marks tomonidan ko‘rsatilgan ikki shaklini farqlaydi. ular ishlab chiqarish natijalari va omillari nisbati bilan farqlanadi. birinchi shakli iqtisodiy resurslarning hajmini o‘sishi bilan harakterlanadi (ishlab chiqarish omillari), ya’ni yangi korxonalarni, elektr tarmoklari, yo‘llar qurilishi, foydalaniladigan yangi yerlarni, tabiiy va mehnat resurslarini va h.k. o‘zlashtirilishi. bu shakl ekstensiv iqtisodiy o‘sish nomini olgan. bu shakldagi iqtisodiy o‘sishda yaimni o‘sishi tirik va ijtimoiy mehnat hajmini o‘sishi hisobiga erishiladi, shu bilan birga jamiyatdagi mehnat unumdorligi o‘zgarmasdan qoladi. buni quyidagicha ifodalash mumkin. aytib o‘tilganidek, iqtisodiy o‘sishning o‘lchovi bo‘lib yaimni ma’lum bir davr ichida o‘sish jadalligi xizmat qiladi: υ = υt-υt-1/υt-1, bu yerda υt - yaimning t davr ichida o‘zgarishi υt-1-yaimning o‘tgan davrdagi hajmi shunda ekstensiv o‘sishni quyidagi formula bilan ifodalash mumkin. υt/ nt = sonst yoki yt=n’t, bu yerda nt -foydalanilayotgan resurslar soni (masalan, band bo‘lganlar soni); n’t,-resurslarning ma’lum davrda o‘sishi. …

2 / 14

tlariga ko‘ra 1870-1914 yillarda ekstensiv va intensiv o‘sishning o‘zaro nisbati quyidagi ko‘rinishda bo‘lgan (4.1.4-jadval). 4.1.1-jadval 1870-1914 yillarda ekstensiv va intensiv o‘sishning o‘zaro nisbati mamlakat o‘sishning ekstensiv / intensiv omillari % buyuk britaniya 80/20 g ermaniya 60/40 aqsh 73/27 keyinroq amerikalik iqtisodchi r.solou aqshda 1909 - 1949 yillarda yaimning 80%dan ortiq o‘sishiga texnika taraqqiyoti, ya’ni intensiv o‘sishni sabab bo‘lganini aniqladi. turli omillarning iqtisodiy o‘sishga ta’sirini hisoblash bo‘yicha katta tadqikotchilardan biri bo‘lib amerikalik iqtisodchi e. denisov tanilgan. u iqtisodiy o‘sishni izohlovchi omillarni ikki toifaga ajratadi. birinchi toifaga ishlab chiqarishning jismoniy omillari (mehnat va kapital), ikkinchi toifaga mehnat unumdorligini oshishi kiritildi. inson faktorining ta’sirini hisoblashda faqat ishchi kuchining soninigina emas, balki ishchilarning jinsi, yoshi, ma’lumoti va kasbiy tayyorgarligidan kelib chiqadigan mehnat unumdorligini hisobga olgan, kapital omili ta’sirini hisoblashda ham u bir qator o‘zgartirishlar kiritgan, ya’ni turar joy, ishlab chiqarish dastgohlari, sanoat inshoatlari, tovarlar zaxirasi, xorijiy investitsiyalar ta’sirini ham hisobga olgan. shularni hisobga olgan …

3 / 14

o‘sadi. denisonning fikricha bu xildagi optimallashtirishning quyidagi imkoniyatlari mavjud: a) qishloq xo‘jaligini intensivlashuvi natijasida hosil bo‘lgan ortiqcha ishchi kuchini joylashtirilishi natijasida yig‘ilgan kapitalni yaxshiroq ishlatilishini ta’minlanadi; b) kichik, mustaqil ishlab chiqaruvchilar sektorini qisqartirish (qishloq xo‘jaligidan tashqari band bo‘lganlari) orqali agrar sektorda bo‘layotgan o‘xshash o‘zgarishlarga erishish; v) xalqaro savdodagi mavjud cheklovlarni bekor qilish orqali xalqaro mehnat taqsimotini yaxshilash. 4. ishlab chiqarishni maxsuslashuvi va milliy bozorlarning kattalashuvi orqali iqtisodiyot masshtablarining o‘sishi. e.denison tomonidan keltirilgan tahlil aqsh, g‘arbiy evropa va yaponiyadagi iqtisodiy o‘sish suratlaridagi farqni tushuntirib beradi. aqshda iqtisodiy o‘sish nisbatan sezilarsiz bo‘lishi bilan birga (1948 yildan 1969 yilga qadar aqshda iqtisodiy o‘sish 3,87%, g‘arbiy evropada 4,78%, hamda yaponiyada 8,81%ni tashkil etgan) bu o‘sish boshqa omillar ta’sirida ro‘y bergan. aqshda iqtisodiy taqqoslanayotgan mamlakatlarga nisbatan ko‘proq mehnat va kapital sarfini oshirishga asoslangan bo‘lib, mehnat unumdorligini oshirilishiga e’tibor sust qaratilgan. 1970 yillar boshidan esa aqshda mehnat unumdorligini oshirish iqtisodiy o‘sishga kuchsiz ta’sir o‘tkaza boshlagan, sababi …

4 / 14

ib keldi. yaponiyada iqtisodiy o‘sishning 50% mehnat va kapital sarfi xarajatlarini oshirish hisobiga, qolgani mehnat unumdorligini o‘stirish hisobiga ro‘y berdi. e.denisonning fikricha, yaponiyadagi iqtisodiy o‘sishning asosiy omili bu kapital qo‘yilmalarning hajmini oshishiga bog‘liq bo‘lgan. bu omil hisobiga 1948-1969 yillardagi yillik 8,81% iqtisodiy o‘sishning 2,1% to‘g‘ri kelgan. texnologik rivojlanish hisobiga 1,97%, ishlab chiqarishning kengaytirilishi hisobiga 1,94%, iqtisodiy resurslarning samarali joylashtirilishi hisobiga 0,94% to‘g‘ri kelgan. oxirgi omilning ta’sirini yuzaga kelishiga sabab qishloq xo‘jaligining iqtisodiyotdagi salmog‘ini tahlil qilinayotgan oraliqda 35,6%dan 14,6%ga qisqarishi hisoblanadi. e.denison tahlili juda qiziqarli va kutilmagan xulosalarga boy, mantiqiy ketma-ketliqda va aniq edi, shunga qaramay bu tahlil e’lon qilingach juda ko‘p tanqidiy fikrlar paydo bo‘ldi. tadqiqotlarning asosiy kamchiligi – denison tomonidan omillarning iqtisodiy o‘sishga ta’sirini alohida o‘rganganligida va bunda ularning o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro ta’sirini e’tibordan chetda qoldirganligida bo‘ldi. 1970 yillarda aqsh va boshqa rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotning o‘sishi sekinlashdi. bunga asosiy sabab mehnat unumdorligani o‘sish sur’ati pasayganligi bo‘ldi. 1980-1990 yillarda …

5 / 14

ba’zi mualliflarning ta’kidlashlaricha, neft narxlarining oshishi natijasida mavjud kapitalning qadrsizlanishi va yangi sarmoyalar ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish o‘rniga mazkur kapitalni qoplashga yo‘naltirilishi sababli iqtisodiy o‘sish sur’atlariga ta’sir ko‘rsatadi. shubxasiz, bunday argument tahlil qilinayotgan davrga nisbatan to‘g‘ri bo‘lishi mumkin, biroq, energiya jamg‘arish tarmoqlarida energetik texnologiyalarni almashtirgandan so‘ng iqtisodning teskari rivojlanishi - ishlab chiqarish sur’atlarining o‘sishi kuzatiladi (80-90 yillar bunga misol bo‘la oladi). ba’zi olimlarning fikricha, davlat nazoratining kuchayishi esa barcha tarmoqlarda iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. shuningdek, r.dornbush va s.fisher bu to‘g‘risida shunday adolatli fikrni bildirganlar: “davlatning aralashuvi, masalan iflosgarchilikni oldini olishga qaratilgan harakatlari atrof muhitning tozaligiga va millatning sog‘ligiga katta xissa qo‘shadi, ammo yaim o‘sishida hech qanday ta’siri bo‘lmaydi”. sobiq ittifoq davrida o‘sish sur’atlarining ekstensiv shaklidan intensiv shakliga o‘tishi faqatgina 80-yillarning oxiri va 90-yillarning boshida rejalashtirilgan edi. ushbu harakat 80-yillarning o‘rtasida boshlangan qayta qurish davrining eng asosiy vazifalaridan biriga aylanishga ulgurgan edi. 10- va 11 – besh yilliklarda (1975-1980, 1981-1986 …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "iqtisodiy o‘sish turlari"

4. iqtisodiy o‘sish turlari 4.1 iqtisodiy o‘sish turlarini klassifikatsiyasi. iqtisodiy fan iqtisodiy o‘sishning birinchi marta k.marks tomonidan ko‘rsatilgan ikki shaklini farqlaydi. ular ishlab chiqarish natijalari va omillari nisbati bilan farqlanadi. birinchi shakli iqtisodiy resurslarning hajmini o‘sishi bilan harakterlanadi (ishlab chiqarish omillari), ya’ni yangi korxonalarni, elektr tarmoklari, yo‘llar qurilishi, foydalaniladigan yangi yerlarni, tabiiy va mehnat resurslarini va h.k. o‘zlashtirilishi. bu shakl ekstensiv iqtisodiy o‘sish nomini olgan. bu shakldagi iqtisodiy o‘sishda yaimni o‘sishi tirik va ijtimoiy mehnat hajmini o‘sishi hisobiga erishiladi, shu bilan birga jamiyatdagi mehnat unumdorligi o‘zgarmasdan qoladi. buni quyidagicha ifodalash mumkin. aytib o‘tilganidek, iqti...

This file contains 14 pages in DOCX format (42.4 KB). To download "iqtisodiy o‘sish turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: iqtisodiy o‘sish turlari DOCX 14 pages Free download Telegram