xii-xiv asr lug‘atlari

PPTX 22 pages 83.1 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 83.1 KB

File type PPTX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

презентация powerpoint xii-xiv asr lug‘atlari tuzuvchi: temirova kamola baxtiyor qizi reja: 1. qipchoq tilida yozilgan asarlarga bir nazar. 2.“at-tuhfat uz-zakiyati fil lug‘atit turkiya” asarida so‘zlarning berilishi. 3. “tarjumon” asarining o‘ziga xosligi. qipchoq tili yozma yodgorliklardagina saqlanib qolgan. moʻgʻul bosqinigacha boʻlgan qipchoq tili haqidagi maʼlumotlar oz boʻlib, ular mahmud koshgʻariy lugʻati materiallari, xiii asrgacha boʻlgan rus solnomalarida uchraydigan atoqli otlar va toponimlardan iborat. moʻgul istilosidan keyingi yozma manbalar sifatida xiii-xiv asrlarda misrda tuzilgan, muallifi nomaʼlum turkiycha-arabcha lugʻatni ("tarjumoni turki va ajami va mugʻali"), abu hayyonning "kitob ul-idrok li-lison ul-atrok" ("turkiy tillarni oʻrganish kitobi", 1313), jamoliddin turkiyning "kitobu bulgʻot ul-mushtoq fil-lugʻot it-turk val-qifchoq" ("turk va qipchoq tillarini xohlovchilar uchun mukammal kitob", xiv-xv asrlar), nomaʼlum muallifning "kitob attuhfat-uz zakiyyati-fil-lugʻat-it-turkiyya" ("turkiy til haqida noyob tuhfa", xiv asr) kabi lugʻatlarni koʻrsatish mumkinki, qipchoq tilining eng yirik yodgorligi — italyan va nemis monaxlari tomonidan tuzilgan va fanda "kodeks kumanikus" deb nom olgan, 2994 soʻzli lotincha-forscha-qipchoqcha lugʻat, …

2 / 22

isoblangan qipchoqlar tili haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1052-yilga mansub. 1. “at-tuhfat uz-zakiyati fil lug‘atit turkiya” asarida so‘zlarning berilishi. “attuhfatu-z-zakiyatu fillug‘atit turkiya” (“turkiy tillar haqida noyob tuhfa”) asarini kim yozganligini bilmaymiz. asar misrda yaratilgan deya chamalanadi. uning bitta qo‘lyozmasi ma’lum. qo‘lyozma hozir istanbulda validuddin afandi kutubxonasida saqlanmoqda (o‘zbekcha nashriga qarang: azft). kitob “qipchoq tili” grammatikasiga bag‘ishlangan. bu to‘g‘rida: “men bu asarda qipchoq tiliga asoslandim. chunki eng ko‘p qo‘llanadigan til qipchoq tilidir. turkman tilini bu ishda bayon qilmadim. faqat juda zarurat bo‘lgandagina ko‘rsatdim”, - deb yozadi uning muallifi kirish bo‘limida (azft,8). asar uch bo‘limdan iborat: kirish, arabcha-turkiy so‘zlik, grammatik qoidalar bo‘limi. kirish qismida kitobning yozilish sababi, unda turkiy tilning qay lahjasiga asoslanganligi bayon etiladi. so‘ng turkiy alifbo va imlo qoidalari xususida ma’lumot beriladi. kirishda arab alifbosi negizidagi turkiy yozuvning imlo xususiyatlari to‘g‘risida ham ma’lumot beriladi. muallif yozadi: “bilgilki, turk tilida shakl yo‘q. shakl yo‘qligi uchun bir qancha aniqsizlik va xatolar paydo bo‘lar edi. …

3 / 22

kiy tarjimasi beriladi. shuning uchun fasllarning tuzilishida so‘zning arab tilidagi shakli inobatga olingan. masalan, ilk hamzali so‘zlar bo‘limida arab tilida hamza bilan boshlanuvchi so‘zlar nazarda tutilgan. bu prinsipning turkiy so‘zlikka ko‘pda ziyoni yo‘q. sababi, hamzali so‘zlarga tegishli qolgan bo‘limlar tematik guruhga ko‘ra turkumlashtirilgan: otlarning ranglari, ot asboblari, yer va unga bog‘liq narsalar, yeyiladiganlar, tomonlar, o‘tgan zamon fe’llari. so‘ng harfi bilan boshlanuvchi otlar, ketinida fe’llar; keyin harfi bilan boshlanuvchi otlar, ketinida fe’llar, shu tartibda davom etib oxirida harfi bilan boshlanuvchi otlar keladi. lug‘atda turkiy so‘zlar berilganda, o‘rni bilan, ularning sinonimlari ham beriladi. masalan: arabcha oljj so‘zi turkiyda awrat va epci; <*' so‘zi - qarnaq va qarawas; a jil - yelka va cakka; £«2l - yayindi va keqildi; jj^ - qaygamaq va qaygirmaq; jpitemir va soyun;^j^ -kuydi va ac'idi ko‘rinishida berilgan va shuning singari. yoki biror so‘zni izohlab turib, uni boshqa so‘z bilan ham atalishini ta’kidlaydi. masalan, qumgan deya izohlar ekan, “buni …

4 / 22

tamg‘a, muhr”) singari. muallif turkiy singarmonizm to‘g‘risida yaxshi ma’lumot bergan. u jumla va uning tuzilishi to‘g‘risida so‘z yurita turib shunday yozadi: “jumla ikki xil: ismli jumla, fe’lli jumla bo‘lishi mumkin. mavsul zarfda va majrurlarda -gi, -qi, -ki, -gi qo‘shimchalari bilan ifodalanadi. bu qo‘shimchalar bir xil ma’noda bo‘lib, -gi va -qi qalin so‘zlarda, -ki va -gi ingichka so‘zlarda keladi”. asarda zarflar misoliga qatimdagi, qatimizdagi, qatindagi, qat'iq'izdag'i singari, majrur holda kelganlar misoliga esa oydagi, bazardagi, sanaqdagi so‘zlari keltirilgan (azft,110). masdar to‘g‘risida fikr yuritganda ham ayni masalaga to‘xtalib o‘tadi: “masdarning belgilari ko‘pdir. ulardan biri qalin so‘zlarda -maq, ingichka so‘zlarda -mak shaklini qo‘shish orqali yasaladigan turidir,” - deb yozadi muallif. bunga o‘rnak qilib almaq, turmaq, ketmak, kelmak so‘zlarini ko‘rsatgan (azft,117). “kitob-i majmu-i tarjumon-i turkiy va ajamiy va mug‘aliy” yoki “tarjumon” asarining o’ziga xosligi mamluklar davlatida (1250-1517) turk sultonlarining yurtga egaligi tufayli turkiy tilga e’tibor katta edi. bu kezlarda arablarning turkiy tilni o‘rganishi uchun grammatik …

5 / 22

. xulagular davrida eronda mo‘g‘ul tilini o‘rganishga zarurat tug‘ilgan ko‘rinadi, shundan kelib chiqib lug‘atga mo‘g‘ulcha so‘zlik ham kiritilgan. kitobning ushbu bo‘lagini n. poppe o‘rganib, lug‘atini tuzgan. turkshunoslik uchun ahamiyatlisi kitobning turkiy tilga bag‘ishlangan bo‘lagidir. asarning turkiy tilga bag‘ishlangan bo‘limi kirish va to‘rt qismdan iborat (ilmiy nashrlariga qarang: tarjuman; ktt). kirish qismida hamdala, kitobning yozilish sababi va turkiy tilning fonetik o‘zgachaliklari to‘g‘risida so‘z boradi. muallif asarning kirish qismida turkiy tilning tovush o‘zgachaliklari to‘g‘risida so‘z yurita turib: “bilgilki, asl turkiy-qipchoq tili sakkizta harfdan xolidir. ular: se, xe, hoyi hutti, zod, hoyi havvaz, fe, ayn, zo. agar biror so‘z shu harflardan qay birini o‘z ichiga olganini payqasang, bilginki, u asl turkiy bo‘lmay, boshqa tildan olingan so‘z bo‘ladi. men asl turkiy til bilan turkman tili orasidagi farqni va hozir xalq orasida fors va boshqa tillardan olingan so‘zlarni belgiladim” deb yozadi (tarjuman,29). birinchi qism arabcha-turkiy so‘zlik, qolgan qismlar turkiy tilning grammatik qoidalariga bag‘ishlanadi. asar arab …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xii-xiv asr lug‘atlari"

презентация powerpoint xii-xiv asr lug‘atlari tuzuvchi: temirova kamola baxtiyor qizi reja: 1. qipchoq tilida yozilgan asarlarga bir nazar. 2.“at-tuhfat uz-zakiyati fil lug‘atit turkiya” asarida so‘zlarning berilishi. 3. “tarjumon” asarining o‘ziga xosligi. qipchoq tili yozma yodgorliklardagina saqlanib qolgan. moʻgʻul bosqinigacha boʻlgan qipchoq tili haqidagi maʼlumotlar oz boʻlib, ular mahmud koshgʻariy lugʻati materiallari, xiii asrgacha boʻlgan rus solnomalarida uchraydigan atoqli otlar va toponimlardan iborat. moʻgul istilosidan keyingi yozma manbalar sifatida xiii-xiv asrlarda misrda tuzilgan, muallifi nomaʼlum turkiycha-arabcha lugʻatni ("tarjumoni turki va ajami va mugʻali"), abu hayyonning "kitob ul-idrok li-lison ul-atrok" ("turkiy tillarni oʻrganish kitobi", 1313), jamoliddin t...

This file contains 22 pages in PPTX format (83.1 KB). To download "xii-xiv asr lug‘atlari", click the Telegram button on the left.

Tags: xii-xiv asr lug‘atlari PPTX 22 pages Free download Telegram