navoiy yaratgan lug‘atlar

PPTX 16 pages 87.8 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 87.8 KB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

xv asr o‘zbek lug‘atchiligi o‘zbek lug‘atchiligining eski o‘zbek tili davri ma’ruzachi: temirova kamola baxtiyor qizi reja: 1. navoiy yaratgan lug‘atlar. 2. navoiy asarlariga tuzilgan lug‘at. 3. navoiy asarlariga tuzilgan lug‘atlarning o‘ziga xos xususiyatlari navoiy yaratgan lug‘atlar ulug‘ mutafakkir alisher navoiy buyuk shoir va yozuvchi, tarixchi, adabiyotshunosgina emas, ulug‘ tilshunos ham edi. uning tilshunoslikka tegishli ikki asari bor: “muhokamatu-l-lug‘atayn” hamda “sab’at abhur” lug‘ati. navoiy “muhokamatu-l-lug‘atayn” asarini hijriy 905 (melodiy 1499) yilda yozdi (asar to‘grisida qarang: sodiqov, 2011). asar ikki til – turkiy va forsiyning o‘zaro qiyosiga bag‘ish- langan. navoiy turkiy ulusni türk, türklar, türk eli, türk ulusȉ, turkiy til (eski o‘zbek tili)ni esa türk tili, türk lafzȉ, türkčȁ, türkȉ, türkȉ a1faz deb ataydi. forsiy ulusni sart, sartlar, sart ti1i, sart ulusȉ, tilini esa fȁrsȉ, fȁrsȉ, fȁrsȉ til yoki fȁrsȉ a1faz deb ataydi. yozma manbalarda sart atamasi turli ma’nolarda ishlatilgan. navoiy uni forslarga nisbatan qo‘llaydi. “abushqa” lug‘atida qayd etiluvicha, o‘sha chog‘larda “ajamning …

2 / 16

‘lyozmasi ma’lum: nusxalardan birinchisi istanbuldagi to‘pqopi saroyi muzeyi ravon kutubxonasida 808-soni ostida saqlanuvchi navoiy kulliyotining 774a-781-betlaridan o‘rin olgan. ushbu qo‘lyozma 1497-yili ko‘chirilgan. xati o‘ta tartibli, har betiga 27 qatordan matn bitilib, tevaragi zarhal hoshiya bilan o‘ralgan. oradagi oyatlar va ayrim arabcha jumlalar qizil rangda. ishimizda biz, asosan, ana shu matnga asoslandik. asarning yana bir nusxasi istanbuldagi sulaymoniya kutubxonasining fotih bo‘limida saqlanayotgan 4056-sonli navoiy kulliyotiga kirgan. parij nusxasi. ushbu nusxa milliy kutubxonada saqlanayotgan (316-317-sonli qo‘lyozma) navoiy kulliyoti tarkibida. qo‘lyozma 1526-1527- yillarda ko‘chirilgan. asarning yana bir qo‘lyozmasi budapeshtda saqlanmoqda. “muhokamatu-l-lug‘atayn” birinchi marta 1841-yili parijda m. katremer tomonidan nashr etildi. 1882-yili bog‘chasaroyda i. g‘aspirali, 1895-yili istanbulda ahmad javdat chop ettirdi. asar 1917-yili qo‘qonda toshbosma usulida ham chop etilgan. toshkentda porso shamsiyev asarni uch qayta bostirdi: 1940 yili o. usmon bilan birgalikda lotin alifbosida kirish so‘zi, matn va hozirgi o‘zbekcha talqinini berdi. ushbu nashrga asarning parij nusxasi asos qilib olingan edi. yana 1948- va …

3 / 16

da qayd etilganlarning bari to‘liq. asarning 2000-yildagi toshkent nashrida ham avvalgi nashrlarda tushirilgan bo‘laklar tiklanibdi. navoiy turkiy tilning so‘z boyligi to‘g‘risida navoiy turkiy tilning uslubiy qulayliklarini ko‘rsatish maqsadida forsiyda muqobili bo‘lmagan yuzta fe’lni keltiradi. ularning yuzta so‘z (yuz lafz) ekanligini muallifning o‘zi ham ikki-uch o‘rinda ta’kidlaydi. qizig‘i shundaki, asarning toshkent nashrida ushbu fe’llar to‘qson to‘qqizta. buning boisi, asarning bizga yetib kelgan qo‘lyozmalarida ularning soni turlicha: to‘pqopi va parij nusxalarida to‘qson to‘qqiz, fotih va budapesht nusxalarida yuztadir. ushbu ikki nusxada boshqa qo‘lyozmada tushib qolgan yuzinchi fe’l ham bor. bundan ko‘rinadiki, haligi nusxani ko‘chirayotgan kotib bu so‘zni tasodifan tushirib qoldirgan. yana andoqki, tüz so‘ziki, undan bir necha ma’noni anglash mumkin. biri tüz – “o‘q yoki nayzaga o‘xshash narsa”ga aytiladi, yana tüz — “tekis dasht”ni derlar, yana tüz — “to‘g‘ri kishi”ni aytadilar, yana tüz— “cholg‘uni sozlamoqqa buruq”dir, yana - “ikki kishi orasida muvofaqat solmoq (kelishtirish, yarashtirish)”. yana tüz – “biror majlis (o‘tirish) anjomlari”ni …

4 / 16

biriga ot belgilamaydilar, arab tili bilan et va xal deydilar. alisher navoiyning “sab’at abhur” lug‘ati “sab’at abhur” (“yetti dengiz”) alisher navoiyning arabshu- noslik, xususan, arab leksikografiyasi sohasida yaratgan yirik ishidir. lugatda klassik arab tilidagi so‘zlar arab tilida izohlanadi (sarang: hasanov 1981). navoiy hayoti davomida, ayniqsa, yigitlik yillari arab dunyosida, butun musulmon olamida shuhrat topgan mashhur arab- cha asarlarni kunt bilan o‘qib chiqqan. navoiy bu asarlarni o‘qib tushunish jarayonida “sahoh” lugati, “kashshof”, “qur’on taf- sirlari”, hadis va boshqa lug‘atlardan keng foydalangani aniq. masalan, “sab’at abhur”ning lug‘at maqolasida 25 so‘z va iboraga izoh berilgan. bularning izohlari “sahoh”, “takmila” lugatlari, “kashshof” tafsiri va “g‘aroyib al-hadis” lug‘atlaridan olingan. muallif o‘z lug‘atining ilmiyligini ta’minlash uchun eng ishonchli yetti kitobni saylab olgan. bular javhariyning “sa- hoh” izohli lug‘ati; sog‘oniyning “takmila” lug‘ati; mahmud zamaxshariyning “kashshof” tavsiri; ibn hojibning grammati- kaga oid “mufassal” ikkita muqaddima va sharhlari; g‘aroyib al-hadis — hadis so‘zlariga tuzilgan lug‘atlar; turli muallif- larning lug‘atlari, …

5 / 16

g grammatik formala- rini ko‘rsatish bilan birga, navoiy lug‘atining “sahoh”dan foy- dalanilgan qismida so‘zlarning tarkibidagi tovush o‘zgarishlarini grammatik qoidalar bilan asoslab o‘tadi. ammo ko‘p o‘rinda navoiy “sahoh”da bor grammatik qoida va tushuntirishlarni qaytarib o‘tirmaydi, ularni tushirib qoldiradi. lug‘atda ko‘p so‘zlarning etimologiyasi to‘g‘risida ham ma’lu- mot beriladi. bu ma’lumotlar “sahoh”, “takmila” va “kash- shof”dan olingan. lug‘atda joy otlari, tog‘, daryo otlari ham beriladi. jumladan, lug‘at maqolasidagi geografik otlarni ko‘rib chiqaylik (sarang: hasanov 1981,88): “sab’at abhur” alisher navoiyning arab tilini o‘rganish yo‘lida uzoq yillar to‘plagan materiallari asosida yaratilgan lug‘atdir. bu narsa boshdan navoiyning rejasiga kirmagani uchunmi, na- voiy asarlari sirasida qayd etilmay qolgan ko‘rinadi. zamondoshlarining bu hakda hech gap aytmaganligi ham shundan bo‘lipsh kerak. lug‘at o‘zining tuzilishi, ilmiyligi va amaliy ahamiyatiga ko‘ra arab leksikografiyasi tarixida yaratilgan “sahoh”, “takmila” lug‘atlariga tenglashadi. navoiy ushbu lug‘atni yaratshnda arab leksikograflari qo‘llagan an’analarning eng saralariga ergashdi. bu borada o‘zi ham ulardan qolishmasligini isbotlab berdi. foydalanilgan adabiyotlar: q. …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "navoiy yaratgan lug‘atlar"

xv asr o‘zbek lug‘atchiligi o‘zbek lug‘atchiligining eski o‘zbek tili davri ma’ruzachi: temirova kamola baxtiyor qizi reja: 1. navoiy yaratgan lug‘atlar. 2. navoiy asarlariga tuzilgan lug‘at. 3. navoiy asarlariga tuzilgan lug‘atlarning o‘ziga xos xususiyatlari navoiy yaratgan lug‘atlar ulug‘ mutafakkir alisher navoiy buyuk shoir va yozuvchi, tarixchi, adabiyotshunosgina emas, ulug‘ tilshunos ham edi. uning tilshunoslikka tegishli ikki asari bor: “muhokamatu-l-lug‘atayn” hamda “sab’at abhur” lug‘ati. navoiy “muhokamatu-l-lug‘atayn” asarini hijriy 905 (melodiy 1499) yilda yozdi (asar to‘grisida qarang: sodiqov, 2011). asar ikki til – turkiy va forsiyning o‘zaro qiyosiga bag‘ish- langan. navoiy turkiy ulusni türk, türklar, türk eli, türk ulusȉ, turkiy til (eski o‘zbek tili)ni esa türk tili, t...

This file contains 16 pages in PPTX format (87.8 KB). To download "navoiy yaratgan lug‘atlar", click the Telegram button on the left.

Tags: navoiy yaratgan lug‘atlar PPTX 16 pages Free download Telegram