xi-xii asr o‘zbeklug‘atchiligi

PPTX 26 pages 1.2 MB Free download

26 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.2 MB

File type PPTX

Pages 26

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 26

2-amaliy mashg‘ulot “devonu lug‘atit turk” mavzu: xi-xii asr o‘zbek lug‘atchiligi. tayyorlovchi: temirova kamola baxtiyor qizi reja: “devonu lug‘atit-turk” asarining o‘ziga xosligi. asarning turkiy xalqlar va o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi. “muqaddimat ul-adab” asarining o‘zbek lug‘atchiligidagi o‘rni. mahmud koshg‘ariy markaziy osiyoda ilk o‘rta asr madaniyatining buyuk arboblaridan bo‘lib, tilshunoslik sohasida, xususan, turkiy tillarni o‘rganish sohasida mashhur bo‘ldi va tarixda o‘chmas iz qoldirdi. tug‘ilgan yillari noma’lum. mahmudning otasini ismi husayn, bobosiniki muhammad bo‘lib, kelib chiqishi va tiliga ko‘ra koshg‘ariy nisbatini olgan. u yashab ijod etgan davrda movarounnahrda somoniylar o‘rnini qoraxoniylar sulolasi egallagan, turkiy adabiy til mintaqada keng urf bo‘la boshlagan edi. u bolasog‘unda tug‘ilgan bo‘lsa ham, uzoq yillar qoshg‘ardan boshlab butun movarounnahr, xorazm, farg‘ona, buxoro, hozirgi shimoliy afg‘onistonga qadar cho‘zilgan turkiy o‘lkalarni, turkmanlar, o‘g‘uzlar, chigillar, yag‘molar, qirg‘izlarning shaharlarini, qishloq va yaylovlarini kezib chiqdi, turli sheva va lahja xususiyatlarini o‘rgandi, ularni adabiy til bilan chog‘ishtirdi, o‘z ishi uchun nihoyatda boy material to‘pladi. “devonu lug‘atit-turk” asari …

2 / 26

monidan koʻchirilgan. “devonu lugʻotit-turk” arab tilida yozilgan, 8 mingdan ortiq turkiy soʻzlarni toʻgʻri talaffuz qilish maqsadida arabcha hara-katlar (harflardagi ost-ust ishoralar)dan foydalanilgan. bunda, albatta, muallif ancha qiyinchilikka uchragan, chunki arabcha harf va alif, vov, yo ishoralari bilan turkiy tovushlarni berib boʻlmas edi. turkiy tildagi choʻziq va qisqa unlilar, yumshoq va qattiq tovushlar uchun maxmud koshgʻariy maxsus belgilar (harakatlar)ni qoʻllaydi yoki soʻz boshidagi choʻziqlikni ikki alif bilan koʻrsatadi yoki 2 xil talaffuz qilinadigan soʻzlarga 2 xil ishora qoʻyadi: azuqluq, eritmak soʻzlaridagi z va r harflari ustiga ham kasra, ham damma ishorasini qoʻygan, demak, bu soʻzlar oʻsha davrda ikki xil talaffuz etilgan: aziqluq — azuqluq, eritmak — erutmak kabi. arabcha harf bilan koʻrsatish mumkin boʻlmagan turkiy talaffuzni “devonu lugʻatit-turk”da izohlab, taʼriflab oʻtgan. muallif ko‘rsatishicha, kitob bo‘limdan, muqaddima va xulosadan iborat. har bir bo‘limda ot – ism so‘zlar, fe’llar qulaylik uchun alohida ajratib berilgan. asarda 7500 dan oshiq turkiy so‘z va iboralar izohlangan. …

3 / 26

“bayt” tipidagi masnaviy, qasida, g‘azal, qit’a parchalari bo‘lib, ularni koshg‘ariy o‘zi ham ko‘pincha “bayt” deb ataydi. bundan tashqari, hayvonot va oʻsimliklari, ularning nomlanishiga toʻxtalib oʻtadi, astronomik maʼlumotlar, burj va muchal haqida ham maʼlumotlar bor. “devonu lugʻatit-turk”da ayniqsa qabila va urugʻ tillariga oid lingvistik maʼlumotlar ancha batafsil berilgan. kitobda 7 ta epik doston, ishqiy qo‘shiqlar, pandnomalar, koinot yaratilishiga oid asotir, she’rlar, tabiat manzaralari tasviri, madhiyalar, falsafiy mushohadalar uchraydi. koshg‘ariy devonda keltirilgan viii–xi asrlarga oid turkiy she’riyat namunalarida u yoki bu darajada aruz vazniga o‘tish moyilligi seziladi. “devon”ning o‘rganilishi ushbu qo'lyozma asosida “devon”ning birinchi (436 bet), ikkinchi (294 bet) jildlari hijriy 1333 (milodiy 1915)-yilda, uchinchi jildi (333 bet) esa hijriy 1335 (milodiy 1917)-yilda istanbulda chop etilgan. bu boradagi dastlabki ishlar turkiyada xx asrning oltmishinchi yillarida amalga oshirilgan edi. “devon”ni ozarbayjon va rus tillariga tarjima qilgan, asar bo‘yicha muhim tadqiqot ishlarini olib borgan ramiz askar mahmud koshg‘ariy tavalludining 1000 yilligiga bag‘ishlab “mahmud koshg‘ariyning …

4 / 26

liliga oid e’lon qilingan, lekin biz ko‘rmagan maqolalar ham mavjud bo'lishi tabiiy hol, albatta. asarning chop etilishi az-zamaxshariy hayoti az-zamaxshariyning chuqur bilimi, dahosi va fanning turli sohalariga oid o‘lmas asarlari hali u hayot paytidayoq butun musulmon sharqida unga katta shuhrat keltirgan. allomani chuqur hurmat va mehr bilan “ustoz ul-arab va-l-ajam” (“arablar va g‘ayri arablar ustozi”), “faxru xvarazm” (“xorazm faxri”) kabi sharafli nomlar bilan ataganlar. ko‘hna xorazm zaminida jahon fani va madaniyati rivojiga munosib hissa qo‘shgan ko‘plab buyuk allomalar yetishib chiqqan. abul qosim az-zamaxshariy ana shunday ulug‘ siymolardan biridir. allomaning to‘liq ismi abul qosim mahmud ibn umar az-zamaxshariy bo‘lib, u hijriy 467 yil rajab oyining 27 kuni (1075 yil 19 mart) xorazmning katta qasabalaridan biri — zamaxshar qishlog‘ida tavallud topdi. az-zamaxshariy haqidagi ma’lumotlar asosan o‘rta asr arab manbalarida keltiriladi. az-zamaxshariyning ustozlardan biri — til, lug‘at va adabiyot sohasida mashhur olim abu mudar mahmud ibn jariyr al-dabbiy al-isfahoniydir (1113 yili marvda vafot …

5 / 26

sharafli laqabga muyassar bo‘ladi.o‘z davrining yirik olimi darajasiga ko‘tarilgan az-zamaxshariyning xorazmda ham, sharqning boshqa ko‘pgina shaharlarida ham ko‘pdan-ko‘p shogirdlari bo‘lgan, alloma ko‘p vaqtini o‘shalarga bag‘ishlardi. u qarindosh-urug‘larining qiyin-qistovlariga qaramasdan, hayotida biror marta ham uylanmagan. ilmiy asarlar yaratish va munosib shogirdlar tayyorlashni farzand o‘stirishdan a’lo deb hisoblagan. az-zamaxshariy oxirgi marta makkadan qaytib, xorazmda bir necha yil yashaydi va hijriy 538-yilda, arafa kechasi (1144-yil 14-aprel) vafot etadi. 1333 yili xorazmda sayohatda bo‘lgan mashhur arab sayyohi ibn battuta (1304-1377) “ar-rihla” (“sayohatnoma”) asarida az-zamaxshariyning ustida qubbasi bo‘lgan maqbarasini ko‘rganini yozadi. buyuk mutafakkir az-zamaxshariy arab grammatikasi, lug‘atshunoslik, adabiyot, aruz ilmi, jug‘rofiya, tafsir, hadis va fiqhga oid ellikdan ortiq asarlar yaratgan, ularning aksariyati bizgacha yetib kelgan. jumladan, arab tili grammatikasiga oid “al-mufassal” (1121-yil) nomli asarini u makkada, bir yarim yil davomida yozgan. “al-mufassal” arab tili nahvu sarfini o‘rganishda yirik qo‘llanma sifatida azaldan sharqda ham, g‘arbda ham shuhrat topgan asarlardan hisoblanadi. ko‘pchilik olimlar o‘z ilmiy qimmati jihatidan …

Want to read more?

Download all 26 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xi-xii asr o‘zbeklug‘atchiligi"

2-amaliy mashg‘ulot “devonu lug‘atit turk” mavzu: xi-xii asr o‘zbek lug‘atchiligi. tayyorlovchi: temirova kamola baxtiyor qizi reja: “devonu lug‘atit-turk” asarining o‘ziga xosligi. asarning turkiy xalqlar va o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi. “muqaddimat ul-adab” asarining o‘zbek lug‘atchiligidagi o‘rni. mahmud koshg‘ariy markaziy osiyoda ilk o‘rta asr madaniyatining buyuk arboblaridan bo‘lib, tilshunoslik sohasida, xususan, turkiy tillarni o‘rganish sohasida mashhur bo‘ldi va tarixda o‘chmas iz qoldirdi. tug‘ilgan yillari noma’lum. mahmudning otasini ismi husayn, bobosiniki muhammad bo‘lib, kelib chiqishi va tiliga ko‘ra koshg‘ariy nisbatini olgan. u yashab ijod etgan davrda movarounnahrda somoniylar o‘rnini qoraxoniylar sulolasi egallagan, turkiy adabiy til mintaqada keng urf bo‘la bo...

This file contains 26 pages in PPTX format (1.2 MB). To download "xi-xii asr o‘zbeklug‘atchiligi", click the Telegram button on the left.

Tags: xi-xii asr o‘zbeklug‘atchiligi PPTX 26 pages Free download Telegram