dialektika nazariyasi

DOCX 14 pages 69.0 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 69.0 KB

File type DOCX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

5 -mavzu. dialektika nazariyasi. rivojlanishning umumfalsafiy qonunlari va kategoriyalari reja: 1. dialektikaning mohiyati, tarixiy shakllari va xususiyatlari. 2. qonun tushunchasi, uning turlari. 3. rivojlanish tushunchasi. rivojlanishning umumiy qonunlari. 4. kategoriya tushunchasi. falsafa kategoriyalari. tayanch so‘z va iboralar: dialektika bahslashish, munozara, geraklit, stixiyali dialektika, idealistik dialektika, materialistik dialektika, obyektiv va subyektiv dialektika, qonun, qonuniyat, rivojlanish, progress, regress, qarama-qarshilik, kurash, ziddiyat, ayniyat va tafovut, sifat, miqdor, meyor, sakrash, inkorni-inkor, kategoriya, falsafa fanining kategoriyalari, alohidalik, xususiylik va umumiylik, sistema, struktura, element, butun va qism, zaruriyat va tasodif, imkoniyat va voqelik, mazmun va shakl, mohiyat va hodisa, sabab va oqibat. 1. «dialektika» (yunon. dialektike – suhbat qurish san’ati) so‘zining «dialog” (yunon. dialogos – ikki yoki bir nechta suhbatdoshlar so‘zlashuvi) so‘zi bilan umumiy jihatlari bisyor. dastlab dialektika bahslashish, munozara qilish san’ati sifatida tushunilgan, bunda fikrlar, qarashlar qarama-qarshiligi vositasida haqiqatning tagiga yetish maqsadida muammoni o‘zaro manfaatdor muhokama qilishga qaratilgan munozara nazarda tutilgan. dialektik – bu savol …

2 / 14

alektika odamlar ongiga diniy dunyoqarashni singdirish va mustahkamlash uchun hukmron sinflar faol foydalangan sofistika va sxolastikaga aylangan. metafizika unsurlarini o‘z ichga olgan dialektikaga qaytish yangi davr falsafasi (rene dekart, benedikt spinoza, deni didro va b.) da yuz bergan. shunga qaramay dialektikaning eng yaxlit konsepsiyasini klassik nemis falsafasida georg gegel ta’riflagan. bu konsepsiya dialektikaning ikkinchi shakli deb ataladi. gegel ilk bor dunyoni quyidan oliyga qarab boruvchi umumiy rivojlanish jarayoni sifatida tasvirlagan, rivojlanish manbai - qarama-qarshiliklar kurashini ko‘rsatib bergan, dialektikaning asosiy qonunlari va kategoriyalarini ta’riflagan. ammo gegel dialektikasi idealistik xususiyat kasb etgan. dialektikaning ikkinchi tarixiy shakli idealistik dialektikaning asosini obyektiv borliq emas, balki uni aks ettiruvchi tafakkur xizmat qilgan. gegel dialektikasi dialektikaning navbatdagi shakli vujudga kelishiga zamin hozirlagan. nemis faylasuflari karl marks va fridrix engels bu zaminga tayangan holda yangi qadamni tashlash – materializmni dialektik mantiq bilan bog‘lashga harakat qilganlar. buning natijasi o‘laroq dialektikaning uchinchi tarixiy shakli materialistik dialektika yaratilgan (xix asrning …

3 / 14

hida o‘rin egallaydi. klassik dialektikaning o‘ziga xos xususiyatlari: birinchidan, klassik dialektika dunyoni tushunishning shunday bir usuli hisoblanadiki, bunda borliq narsalar va hodisalarning umumiy o‘zaro aloqasi, ularning bir-birini taqozo etishi va muttasil o‘zgarishi nuqtai nazaridan anglab yetiladi. dialektika rivojlanishning teran, to‘laqonli va mazmunan boy nazariyasidir. u o‘zgarish holatida bo‘lmagan biron-bir narsa tabiatda ham, jamiyatda ham, tafakkurda ham mavjud emas, chunki barcha mavjud narsalar o‘z ichki ziddiyatlariga ega va ular bu narsalarni o‘zgarishga, yangi shakl-shamoyil kasb etishga, rivojlanishga majbur qiladi, deb o‘rgatadi. ikkinchidan, dialektika obyektiv va subyektiv dialektikaning mavjudligini tan oladi. obyektiv dialektika – bu tabiiy va ijtimoiy hodisalarning o‘zaro aloqasi va rivojlanishi. u subyektdan, inson va insoniyatdan qat’iy nazar mavjuddir. subyektiv dialektika – bu subyektning fikrlash dialektikasi va uning obyektiv dunyoni bilishi. obyektiv va subyektiv dialektikaning o‘zaro nisbati qanday? materialistik davr nuqtai nazaridan subyektiv dialektika obyektiv dialektikani aks ettiradi. obyektiv va subyektiv dialektika mazmunan bir-biriga mos keladi uchinchidan, fan sifatida dialektika …

4 / 14

ariga muvofiq fikrlovchi subyektga qo‘yiladigan tegishli talablar shakllantiriladi va shu tariqa unga bilish faoliyatida yo‘l ko‘rsatiladi. shunday qilib, hozirgi talqindagi dialektika - bu: 1) hodisalarning ularga xos bo‘lgan ziddiyatlar vujudga kelishi, o‘zaro ta’sirga kirishishi va yechilishiga muvofiq rivojlanishidan iborat bo‘lgan obyektiv jarayon; 2) tabiat, jamiyat va tafakkurning harakat va rivojlanish universal qonunlari haqidagi falsafiy konsepsiya; dunyoni bilish va o‘zgartirish metodi. uning tizimiga kiruvchi rivojlanishning umumiy qonunlarini bilish o‘tmishni anglab yetish, hozirgi dunyoda yuz berayotgan jarayonlarni to‘g‘ri tushunish va kelajakni bashorat qilish imkonini beradi. qonun deb, bir qancha zaruriy belgilarga ega bo‘lgan o‘zaro aloqaga aytiladi: 1) aloqaning obyektivligi. energiya va moddaning saqlanish qonunlari yoki butun olam tortishish qonuni haqida gapiradigan bo‘lsak, biz ularni bekor qilishimiz yoki ularning amal qilishini ongli ravishda to‘xtatishimiz mumkin emas; 2) aloqaning muhimligi. muhim aloqa – bu narsaning mavjudligini, uning harakati va rivojlanishini belgilovchi aloqa. aytaylik, elementlarning davriy qonuni atom og‘irligi, atom o‘zagining zaryadi va elementlarning kimyoviy …

5 / 14

amalda mavjud bo‘ladi; 5) aloqaning umumiyligi. aloqaning umumiyligi shunda namoyon bo‘ladiki, unga obyektiv dunyoning aksariyat yoki hatto barcha narsalari, hodisalari va jarayonlari bo‘ysunadi. qonunning ko‘rib chiqilgan belgilari unga mantiqiy ta’rif berish imkonini beradi. qonun – bu moddiy va ma’naviy hodisalarning ularning harakat va rivojlanish xususiyati va yo‘nalishini belgilovchi obyektiv, muhim, zaruriy, barqaror va umumiy aloqasi. shuningdek, «qonuniyat” tushunchasi ham ishlatiladi. qonuniyat qonunga qaraganda kengroq tushunchadir. qonun muayyan sharoitda o‘zini qat’iy va muqarrar tarzda namoyon etsa, qonuniyat bir qancha qonunlarning o‘zaro aloqasi, o‘zaro ta’siri sifatida namoyon bo‘ladi. masalan, ijtimoiy hodisalarni tahlil qilish chog‘ida qiymat qonuni yoki ishlab chiqarish munosabatlari rivojlanishining muayyan darajasiga ishlab chiqarish kuchlarining muvofiqligi qonunining aniq ko‘rinishlari haqida ham, obyektiv qonuniyat sifatidagi jamiyatning faol rivojlanishi haqida ham gapirish mumkin. qonunlar har xil bo‘ladi. xususan, asosiy va ikkinchi darajali, dinamik va statik qonunlar, tabiat va jamiyat qonunlari, maxsus va umumiy qonunlar farqlanadi. borliq qonunlari haqidagi ta’limot sifatidagi dialektikani umumiy (universal) …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "dialektika nazariyasi"

5 -mavzu. dialektika nazariyasi. rivojlanishning umumfalsafiy qonunlari va kategoriyalari reja: 1. dialektikaning mohiyati, tarixiy shakllari va xususiyatlari. 2. qonun tushunchasi, uning turlari. 3. rivojlanish tushunchasi. rivojlanishning umumiy qonunlari. 4. kategoriya tushunchasi. falsafa kategoriyalari. tayanch so‘z va iboralar: dialektika bahslashish, munozara, geraklit, stixiyali dialektika, idealistik dialektika, materialistik dialektika, obyektiv va subyektiv dialektika, qonun, qonuniyat, rivojlanish, progress, regress, qarama-qarshilik, kurash, ziddiyat, ayniyat va tafovut, sifat, miqdor, meyor, sakrash, inkorni-inkor, kategoriya, falsafa fanining kategoriyalari, alohidalik, xususiylik va umumiylik, sistema, struktura, element, butun va qism, zaruriyat va tasodif, imkoniyat va vo...

This file contains 14 pages in DOCX format (69.0 KB). To download "dialektika nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: dialektika nazariyasi DOCX 14 pages Free download Telegram