rivojlanish nazariyasi (dialektika)

PPTX 18 pages 664.6 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 664.6 KB

File type PPTX

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

rivojlanish nazariyasi (dialektika) reja: 1. falsafa tarixida rivojlanish haqidagi qarashlar evolyusiyasi. rivojlanish konsepsiyalari. 2. qonun tushunchasi va uning turlari. falsafaning asosiy qonunlari. 3. kategoriya tushunchasi va ularning turlari. fan va falsafa kategoriyalarining tasnifi. rivojlanish nazariyasi (dialektika) reja: 1. falsafa tarixida rivojlanish haqidagi qarashlar evolyusiyasi. rivojlanish konsepsiyalari. 2. qonun tushunchasi va uning turlari. falsafaning asosiy qonunlari. 3. kategoriya tushunchasi va ularning turlari. fan va falsafa kategoriyalarining tasnifi. «dialektika» (yunon. dialektike – suhbat qurish san’ati) so‘zining «dialog» (yunon. dialogos – ikki yoki bir nechta suhbatdoshlar so‘zlashuvi) so‘zi bilan umumiy jihatlari bisyor. dastlab dialektika bahslashish, munozara qilish san’ati sifatida tushunilgan, bunda fikrlar, qarashlar qarama-qarshiligi vositasida haqiqatning tagiga etish maqsadida muammoni o‘zaro manfaatdor muhokama qilishga qaratilgan munozara nazarda tutilgan. dialektik – bu savol berish va javob qaytarishga usta odam, deb hisoblangan. geraklit dunyoni «jonli olov» yoki «ikki marta kirish» mumkin bo‘lmagan daryo oqimi sifatida tasavvur qilgan. harakatchan dunyoda vaqt o‘tishi bilan hamma narsa o‘zining …

2 / 18

da yuz bergan. shunga qaramay dialektikaning eng yaxlit konsepsiyasini klassik nemis falsafasida georg gegel ta’riflagan. bu konsepsiya dialektikaning ikkinchi shakli deb ataladi. gegel ilk bor dunyoni quyidan oliyga qarab boruvchi umumiy rivojlanish jarayoni sifatida tasvirlagan, rivojlanish manbai - qarama-qarshiliklar kurashini ko‘rsatib bergan, dialektikaning asosiy qonunlari va kategoriyalarini ta’riflagan. gegel dialektikasi dialektikaning navbatdagi shakli vujudga kelishiga zamin hozirlagan. nemis faylasuflari karl marks va fridrix engels bu zaminga tayangan holda yangi qadamni tashlash – materializmni dialektik mantiq bilan bog‘lashga harakat qilganlar. buning natijasi o‘laroq dialektikaning uchinchi tarixiy shakli materialistik dialektika yaratilgan (xix asrning ikkinchi yarmi). unga amalda ilmiy bilishning rivojlanishi yo‘l ochib bergan. xix asrning 40-yillarigacha fanning turli sohalarida yangi kashfiyotlar paydo bo‘lgan va ular tabiatni tushuntirishga nisbatan dialektik-materialistik yondashuvni tabiatshunoslik nuqtai nazaridan asoslagan. ularning orasida uch kashfiyot: 1) fizikada – materiya harakati turli shakllarining o‘zaro aloqasini asoslab bergan energiyaning saqlanish va o‘zgarish qonunining aniqlanishi; 2) biologiyada – butun jonli tabiatning (o‘simliklar …

3 / 18

ishi. u sub’ektdan, inson va insoniyatdan qat’iy nazar mavjuddir. sub’ektiv dialektika – bu sub’ektning fikrlash dialektikasi va uning ob’ektiv dunyoni bilishi uchinchidan, fan sifatida dialektika o‘z tamoyillari, qonunlari va kategoriyalariga ega. dialektika qonunlari rivojlanish jarayonidagi umumiy muhim aloqalarni aks ettiradi. ular dialektikaning nazariyasini yaratishda muhim metodologik funksiyani bajaradi. dialektikada umumiy qonunlar uchta: dialektik ziddiyatlilik qonuni, miqdor va sifat o‘zgarishlarining bir-biriga o‘tishi qonuni va inkorni-inkor qonuni. dialektika kategoriyalari – bu eng fundamental, asosiy tushunchalar bo‘lib, ularda va ularning yordamida falsafiy fikrlash amalga oshiriladi. to‘rtinchidan, dialektikaning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u nazariya vazifasini ham, metodologiya vazifasini ham bajaradi. dialektika qonunlari, kategoriyalarining mazmuniga va bilish jarayonining amal qilish va rivojlanish qonuniyatlariga muvofiq fikrlovchi sub’ektga qo‘yiladigan tegishli talablar shakllantiriladi va shu tariqa unga bilish faoliyatida yo‘l ko‘rsatiladi. shunday qilib, hozirgi talqindagi dialektika - bu: 1) hodisalarning ularga xos bo‘lgan ziddiyatlar vujudga kelishi, o‘zaro ta’sirga kirishishi va echilishiga muvofiq rivojlanishidan iborat bo‘lgan ob’ektiv jarayon; 2) …

4 / 18

or. inkorni-inkor qonuni nima, uning mohiyati nimadan iborat? «inkor» va «inkorni-inkor» kategoriyalari dialektikaga gegel tomonidan kiritilgan bo‘lib, ayni shu mutafakkirning sa’y-harakatlari bilan ular umumiy falsafiy kategoriyalar maqomini olgan. inkor va inkorni-inkor kategoriyalaridan gegel rivojlanishning o‘ziga xos xususiyatlarini yoritish vositasi sifatida foydalangan. . “kategoriya” so‘zi qadimga yunon tilidan olingan bo‘lib: «izohlash», «tushuntirish», «ko‘rsatish», degan ma’nolarni anglatadi. uning mazmunidagi bunday xilma-xillik qadimga davrlardanoq ilmiy tadqiqot yo‘nalishiga aylangan. falsafa tarixida ularni birinchi bo‘lib, arastu ta’riflab bergan. u o‘zining «kategoriyalar» degan asarida ularni ob’ektiv voqelikning umumlashgan in’kosi sifatida qarab, turg‘umlashtirishga harakat qilin. xususan, uningcha quyidagi kategoriyalar mavjud: «mohiyat» (substansiya), «miqdor», «sifat», «munosabat», «o‘rin», «vaqt», «holat», «mavqe», «harakat», «azob-uqubat». bu turg‘umlashtirish, o‘z vaqtida ilmiy bilishda juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. keyinchalik arastu «metafizika» asarida «mohiyat», «holat» va «munosabat» kategoriyalarini ham izohlagan. xvii-xix asrlarga kelib, falsafiy kategoriyalar tahlilida yangi davr vujudga keldi. xususan, i. kant qarashlarida kategoriyalar «sifat» (reallik, inkor, chegaralash), «miqdor» (birlik, ko‘plik, yaxlitlik), «munosabat» …

5 / 18

tganda, ularning mantiqiy tushunchalar sifatidagi quyidagi tavsiflari bor: 1) ob’ektiv voqelikning in’ikosi; 2) narsa va hodisalarning o‘zaro bog‘lanish va aloqadorligini mantiqiy umumlashtiruvchi bilish usuli; 3) narsa va hodisalarning rivojlanishi bilan o‘zgarib turuvchi mantiqiy tushuncha; 4) borliqning mavjudligidan kelib chiqadigan tarixiy — mantiqiy bilish darajalaridan biri. alohidalik kategoriyasi olamdagi narsa, voqea va jarayonlarga xos bo‘lgan aniq, yagona takrorlanmaydigan belgilar hamda xususiyatlarni ifodalaydi. mazkur kategoriya tabiat va ijtimoiy hayotdagi narsa, alohida hodisa, juz’iy fakt va yagona voqea haqidagi tushunchalarni ham bildiradi. masalan, har bir millatga xos madaniyatning til, urf-odat, an’ana, milliy xarakter, psixologiya kabi belgilari ayni shu shakl va mazmunda boshqa xalqlarda takrorlanishi mumkin bo‘lmagan ayrimlikdir. shuningdek, tibbiyotda infarkt miokardi – yurak-tomir kasalliklari sistemasida o‘ziga xos belgi va xususiyatlariga ko‘ra ayrimlikni ifodalaydi. alohidalik kategoriyasi moddiy olam mavjudligi va undagi munosabatlarning faqat bir tomonini ifodalaydi, xolos. ayrim olingan voqea, hodisa, alohida predmet va jarayonlar, ularga xos belgilar bilan, ayni paytda materiyaning konkret ko‘rinishlari, …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "rivojlanish nazariyasi (dialektika)"

rivojlanish nazariyasi (dialektika) reja: 1. falsafa tarixida rivojlanish haqidagi qarashlar evolyusiyasi. rivojlanish konsepsiyalari. 2. qonun tushunchasi va uning turlari. falsafaning asosiy qonunlari. 3. kategoriya tushunchasi va ularning turlari. fan va falsafa kategoriyalarining tasnifi. rivojlanish nazariyasi (dialektika) reja: 1. falsafa tarixida rivojlanish haqidagi qarashlar evolyusiyasi. rivojlanish konsepsiyalari. 2. qonun tushunchasi va uning turlari. falsafaning asosiy qonunlari. 3. kategoriya tushunchasi va ularning turlari. fan va falsafa kategoriyalarining tasnifi. «dialektika» (yunon. dialektike – suhbat qurish san’ati) so‘zining «dialog» (yunon. dialogos – ikki yoki bir nechta suhbatdoshlar so‘zlashuvi) so‘zi bilan umumiy jihatlari bisyor. dastlab dialektika bahslashish, ...

This file contains 18 pages in PPTX format (664.6 KB). To download "rivojlanish nazariyasi (dialektika)", click the Telegram button on the left.

Tags: rivojlanish nazariyasi (dialekt… PPTX 18 pages Free download Telegram