borliқ – фалсафанинг фундаменталь категориси

DOCX 5 pages 31.5 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 31.5 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

4 – мавзу. борлиқ – фалсафанинг фундаменталь категориси режа: 1. борлиқ тушунчаси ва унинг шакллари. 2. фалсафада субстанция ва материя муаммоси. 3. ҳаракат, ривожланиш, макон ва вақт тушунчалари, уларнинг ўзаро алоқадорлиги 4. табиат фалсафаси таянч сўзлар: онтология, борлиқ ва йўқлик, мавжудлик, реаллик, объектив реаллик, субъектив реаллик, моддий борлиқ, маънавий борлиқ, инсон борлиғи, актуал борлиқ, потенциал борлиқ, виртуал борлиқ, социал борлиқ, субстанция, материя, атрибут, ҳаракат, ривожланиш, макон, вақт, субстанционал концепция, реляцион концепция, табиий ва сунъий муҳит, микродунё, макродунё, мегадунё, органик табиат, ноорганик табиат, ҳаёт муаммоси, ноосфера, экологик муаммолар. 1. борлиқ тушунчаси ва унинг шакллари. фалсафа фанининг борлиқ ҳақидаги масалаларни ўрганувчи қисми онтология деб аталади. онтология сўзи юнонча ontos (мавжудлик) ва logos (таълимот) сўзларининг бирикмасидан ташкил топган бўлиб, «мавжудлик ҳақидаги таълимот», яъни борлиқ ҳақидаги фан маъносини ифодалайди. бу атама фан тарихида биринчи бор 1513 йил р.гоклениуснинг «фалсафа луғати»да, сўнгра, х.вольф (1679 -1754)нинг фалсафага оид дарслигида қўлланилган. борлиқ ва йўқлик. борлиқ тушунчасига қарама-қарши …

2 / 5

маҳсули ҳисобланган қисми субъектив реаллик дейилади. объектив реаллик моддий борлиқ тушунчасига мос келса, субъектив реаллик эса борлиқнинг ғоявий шаклига мувофиқ келади. материализм вакиллари борлиқнинг ғоявий шакли моддий шаклининг махсули, деб ҳисоблашади. идеализм вакиллари эса моддийлик ғоявийликнинг ижоди ёки ғоявийликнинг намоён бўлиш шаклидир. актуал ва потенциал борлиқ. актуал борлиқ борлиқнинг айни пайтда ва шу жойдаги воқеликда намоён бўлиб турган ва шу воқелик билан алоқадорликдаги қисми. бу объектив реаллик тушунчасига мос келади, чунки объектив реаллик борлиқнинг шу жойда берилган ва шу онда амал қилаётган қисмидир. дунёнинг ҳамма томони бирдан берилган эмас. биз борлиқнинг ҳозирги замонга тегишли қисми билангина алоқадамиз. бу қисми ўтмишга айланиб, унинг ўрнини келажакдаги қисми эгаллайди. ҳозирги замонда келгуси воқеликнинг куртаклари мужассамлашган бўлади. актуал борлиқнинг ҳали воқеликка айланмаган ва келгусида воқеликка айланадиган куртак ҳолидаги қисми потенциал борлиқ дейилади. потенциал борлиқ ҳали воқеликка айланишга улгурмаган, салоҳиётдаги актуал борлиқдир. реал ва виртуал борлиқ. борлиқнинг биз учун мавжуд қисми реал борлиқ дейилади. реал …

3 / 5

м одамнинг жамиятдаги ва тарих жараёнидаги борлиғи ҳамда жамиятнинг борлиғи - ижтимоий борлиқ. 2. фалсафада субстанция ва материя муаммоси. борлиқни шаклларга ажратишда унинг асосида, моҳиятида нималар ётишига эътибор қаратиш лозим. шу тариқа фалсафада субстанция категорияси шаклланган. субстанция (лотин. substantia - моҳият, асосида ётувчи нимадир) муайян нарсалар, воқеалар, ҳодисалар ва жараёнлар хилма-хиллигининг ички бирлигида намоён бўлувчи моҳият. субстанция дейилганда фалсафада дастлабки пайтларда борлиқ, табиат, жамият, инсон ва дунёдаги барча нарса ва ҳодисаларнинг асосида ётувчи моддий ёки руҳий моҳият англанган. ўрта аср шарқ фалсафаси намояндалари ал-киндий, закариё розий, форобий, ибн сино, ибн рушд асарларида субстанция деб ҳамма нарсанинг моддий ёки маънавий асоси, моҳияти тушунилган. субстанцияга қарама-қарши тушунча «акциденция» деб аталган. оламнинг тузилишини тушуниш яна бир тушунча «субстрат» категорияси билан ҳам боғлангандир. субстрат (лот. substratun - асос, тўшама, таглик) нарса ва ҳодисаларнинг умумий моддий асоси; нисбатан оддий ва сифат жиҳатдан элементар бўлган моддий ёки ғоявий тузилмалар мажмуаси. айрим фалсафий концепцияларда субстрат деб дунёни …

4 / 5

руктуравий элементлардан ташкил топган бўлади. бундай элементлар ва улардан ташкил топган моддий объектлар ривожланишга эгадир. материянинг ташкилий-структурадаражалари. материянинг ташкилий-структура даражалари моддий системаларнинг ташкилий жиҳатдан уюшганлиги ва фаоллигига қараб бир-биридан фарқ қилади. бу даражалар фазо-вақт структурасининг сифатий хусусиятлари билан ажралиб туради. улар: ноорганикдаража («нотирик табиат»), органик даража («тирик табиат») ва социал даража («жамият») деб аталади. одамлардан ташкил топган турли мураккабликдаги ижтимоий системалар социал даражага мансубдир. бу даражада онгга, фикрга эга бўлган инсонлар фаолият кўрсатганлиги сабабли у энг уюшган ва фаол даража ҳисобланади. материянинг миқёсий-структура даражалари. бу моддий системаларнинг бир-биридан мазкур системада ҳукмронлик қилувчи фундаментал кучлар билан фарқ қилувчи даражалардир. улар: микродунё, макродунё ва мегадунё дейилади. 3. ҳаракат, ривожланиш, макон ва вақт тушунчалари ва уларнинг ўзаро алоқадорлиги ҳаракат. борлиқнинг мавжудлиги ундаги ўзгаришлар билан белгиланади. агар ўзгариш бўлмаса, борлиқнинг бор ёки йўқлиги номаълумлигича қоларди. ҳар қандай ўзгариш - ҳаракатдир. ўзгаришлар на фақат моддий объектларга, балки маънавий, ғоявий объектларга ҳам хосдир. ҳар қандай (моддий …

5 / 5

талланиш жараёнлари, химиявий реакциялар, химиявий синтез ва парчаланиш, ёниш ва оксидланиш ва бошқа химиявий жараёнлар киради); 4) биологик ҳаракат (ҳаётий жараёнлар); 5) социал (ёки ижтимоий) ҳаракат (жамиятдаги ижтимоий жараёнларнинг намоён бўлиши). булардан ташқари, инсон ақл-заковати ҳамда ахборот жараёнлари билан боғлиқ бўлган идеал, ғоявий, маънавий кўринишдаги ҳаракат шакллари ҳам мавжуддир. фазо ва вақт – борлиқнинг тузилиши сифатида борлиқ тузилишга эга, яъни у структурали. борлиқнинг асосий тузилиши шакли (структуравий шакли) унинг фазо ва вақтда мавжудлиги билан изоҳланади. фанда ҳодиса деб фазо ва вақт нуқтасига, яъни «шу он» ва «шу жой»га айтилади. шу жиҳатдан дунё «шу жой» ва «шу он»лар мажмуасидан иборат. фазо - вақтнинг муайян лаҳзасида бу дунёни ташкил этган нуқталарнинг ўзаро жойлашиш тартибини ифодаласа, вақт эса - фазонинг ҳар бир нуқтасида рўй берувчи ҳодисаларнинг кетма-кетлиги, давомийлиги тартибини ифодалайди[footnoteref:1]. шу тарзда фазони вақт билан, вақтни фазо билан белгилаш мумкин. [1: тураев б.о. пространство. время. развитие. т.: фан, 1992. 20-29-б. ] фазо ва …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliқ – фалсафанинг фундаменталь категориси"

4 – мавзу. борлиқ – фалсафанинг фундаменталь категориси режа: 1. борлиқ тушунчаси ва унинг шакллари. 2. фалсафада субстанция ва материя муаммоси. 3. ҳаракат, ривожланиш, макон ва вақт тушунчалари, уларнинг ўзаро алоқадорлиги 4. табиат фалсафаси таянч сўзлар: онтология, борлиқ ва йўқлик, мавжудлик, реаллик, объектив реаллик, субъектив реаллик, моддий борлиқ, маънавий борлиқ, инсон борлиғи, актуал борлиқ, потенциал борлиқ, виртуал борлиқ, социал борлиқ, субстанция, материя, атрибут, ҳаракат, ривожланиш, макон, вақт, субстанционал концепция, реляцион концепция, табиий ва сунъий муҳит, микродунё, макродунё, мегадунё, органик табиат, ноорганик табиат, ҳаёт муаммоси, ноосфера, экологик муаммолар. 1. борлиқ тушунчаси ва унинг шакллари. фалсафа фанининг борлиқ ҳақидаги масалаларни ўрганувчи қисми ...

This file contains 5 pages in DOCX format (31.5 KB). To download "borliқ – фалсафанинг фундаменталь категориси", click the Telegram button on the left.

Tags: borliқ – фалсафанинг фундамента… DOCX 5 pages Free download Telegram