o`rxun-enasoy obidalari

DOC 42,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662581717.doc www.arxiv.uz o`rxun-enasoy obidalari reja: 1. kul-tag`in va bilka-qoon yodgorliklari 2. o`rxo`n-enisey yodgorliklarining ahamiyati enisey daryosi havzasidagi rus yozuvi yodgorliklari xviii asrning boshlaridayoq rus xizmatchisi remezov xabari va so`ngra shved ofiseri iogani stralenberg va olim messershmidt asarlaridagi ma’lumotlar orqali ilm-fanga ma’lum bo`lgan edi. biroq uzoq vaqt davomida olimlar bu yodgorliklarni o`qib aniqlashga muvaffaq bo`lolmadilar. xix asrning birinchi choragida «sibirskiy vestnik» («sibirü axboroti») jurnalida grigoriy spasskiyning enisey yodgorliklari haqida maqolasi bosildi. bu maqola latin tiliga tarjima qilindi, yodgorliklar haqidagi ma’lumotlar ko`p mamlakatlarning olimlariga ma’lum bo`ldi. lekin tekshirish va yozuvni o`rganish harakatlari yana natija bermadi, chunki yodgorliklarning «siri» ochilmadi. 1889 yilda fin olimlari enisey yodgorliklari atlasini nashr etib, bu yodgorliklar fin madaniyatiga taalluqli deb taxmin qildilar. biroq fin olimlarining taxmini uzoqqa bormadi. o`sha 1889 yiliyoq rus sayyohi va yozuvchisi n.m. yadrinsev mo`g`ulistondagi kosho-saydam vodiysida o`rxo`n daryosi bo`ylarida enisey yodgorliklariga o`xshash juda ko`p yodgorliklar topdi. «noma’lum yozuv» bilan birga ayrim tekstlar xitoycha belgilar …

hga kirishdi. u bu yodgorliklarda bir- biriga monand harflar turkumi va bir- biriga monand bo`lmagan harflar turkumi borligini aniqladit, bu ikkala turkumdagi harflar oldingi va keyingi qator harflari bo`lsa kerak , bu xususiyat esa turkiy tillarga xos degan taxminga keldi. uning taxmini to`g`ri chiqdi. u dastlab «tangi», «turk» degan so`zlarni o`qib olishga erishdi va 1893 yilning 25 noyabrida deyarli barcha harflarni aniqlab, yodgorliklarning «siri» ni ochdi. bu orada akademik radlov ham 15 ga yaqin harflarni aniqlab olgan edi. v.v. radlov v. tomsenning va o`zining o`rxo`n daryosi atrofida topilgan katta yodgorliklar tekstini birinchi bo`lib tarjima qildi. n.m. yadrinsev topgan yodgorliklar turk hoqoni bilka- qoon- mog`ilyon (734 yilda vafot etgan) va uning ukasi kul- tagin (732 yilda vafot etgan) qabr toshlariga o`yib yozilgan yodgorliklar ekan. shu vaqtdan boshlab enisey va g`o`rxo`n daryolari atrofidagi yodgorliklar «o`rxo`n- enisey yodgorliklari» deb atala boshladi. shu bilan birga, yodgorliklar yozuvi turkiy- run yozuvi deb ham yuritiladi. chunki …

sovet olimi s.e.malovning xizmatlari benihoya kattadir. kul-tag`in va bilka-qoon yodgorliklari vi asr o`rtalarida oltoy, ettisuv va markaziy osiyodagi turli qabila va xalqlar birlashib, turk hoqonligi deb atalgan davlat vujudga keldi. biroq bu davlat markazlashgan davlat bo`lmay, balki o`nta turk qabilasining federasiyasi edi. turk xoqonligidagi qabila va xalqlar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoning turli bosqichida yashar edilar. dehqonchilik bilan shug`ullanuvchi o`troq aholi bilan birga chorvachi ko`chmanchilar ham juda ko`p edi; o`troq aholi patriarxal-feodal bosqichida yashasa, ko`chmanchi aholi, asosan, patriarxal-jamoa tuzumi bosqichida bo`lib, ularning jamoasi sinfiy ziddiyatlarning chuqurlashuvi va tobelarning ko`payishi bilan asta-sekin feodallashib bormoqda edi. davlat boshida «xoqon» va zodagonlarning kengashi «qurultoy» turar edi. qabila boshliqlari «bek», yirik amaldorlar «tagin», «shodi» va boshqa nomlar bilan, aholi «budun» yoki «qora budun nomi bilan yuritilar edi. turk hoqonligi xitoy, vizantiya va boshqa mamlakatlar bilan savdo-sotiq aloqalarida bo`lgan. davlat territoriyasida yagona hokim din bo`lmay, osmon kulüti, zardushtiylik, shamanizm va boshqa dinlar hamda ularning sinkretik formasi tarqalgan edi. …

`q kop kabartdo`m (yoki kobratdo`m) cho`qan buduno`q bal qo`lto`m az buduno`q o`ko`sh qo`lto`m . azu bu sabo`mda irid barqu ? mazmuni: men halok bo`lgan, qashshoq xalqni butunlay (oyoqqa) turg`izdim (yig`dim), qashshoq xalqni boy qildim, oz sonli xalqni ko`p sonli xalqqa aylantirdim. mening so`zlarimning biror yolg`oni bo`lmas!.. bilka-qoonning balanparvoz so`zlaridan keyin turk xoqonligi tarixi, urush-yurishlar hikoya qilinadi. bilka qoon davridagi voqealar bayonida kul-taginning faoliyatiga ko`proq o`rin beriladi. uning davlatni kengaytirish va mustahkamlashdagi , urush-yurishlardagi xizmatlari tasvirlanadi, qahramonona janglardan epizodlar hikoya qilinadi. tekst qulqtaginning o`lkalardan ta’ziya uchun choparlar keladi, qo`y yili - (732) 9-qoyning 27 kuni dafn etish marosimi o`tkaziladi. bilka-qoonning tilidan aytilgan so`zlarda qul-tagindan judolik qayg`usi marsiyaga xos uslubda bayon etiladi, turli badiiy til vositalari qo`llaniladi: ko`l tigin yo`q arsar, kop oltachi artigiz! inim ko`l tigin kargak bolti, o`zim saqintim ; korur kozim kormaz tag, bilir biligim bilmaz tag bo`ldi,o`zim saqintim. od tangri yasar, kisi oqli ko`p o`lrali torumis. mazmuni: agar …

r. bular oltoydan mo`g`ulistonga qadar cho`zilgan bepoyon territoriyada yashagan xalqlar va qabilalar tomonidan yaratilgan. tekstlarda qirg`iz, uyg`ur, o`g`uz va yana bir qancha xalqlarning, qabilalarning nomlari tilga olinadi, ayrim tarixiy shaxslar u yoki bu etnik qatlamga mansub kishilar sifatida gavdalanadi. yodgorliklarning tili bir-biridan birmuncha farq qiladi. shular asosida ayrim yodgorliklarni hozirgi ma’lum bir tilning qadimgi yodgorligi deb aytish mumkin. v-viii asrlarda movarounnahrda turkiy til juda keng yoyildi. o`rxo`n-enisey yodgorliklariga xos leksik boylik va grammatik shakllarni qirg`iz, uyg`ur, tuva, turkman, o`zbek va boshqa turkiy tillarda ko`rish mumkin. shunga ko`ra, s.e. malov ta’kidlaganidek, bu yodgorliklar ko`pchilik turkiy tillar tarixini o`rganishda mushtarak bir manba sifatida ahamiyatlidir. shu jihatdan qaraganda, hozirgi o`zbek tilining ildizlarini ham o`rxo`n-enisey yodgorliklarida ko`rish mumkin. o`rxo`n-enisey yodgorliklarining ma’lum badiiy qimmati ham bor. ularda ko`pgina she’riy misralar bo`lishi bilan birga ba’zi nasriy parchalar ham she’r kabi jaranglaydi, turli tarixiy voqealar bayonida ayrim lavhalar birmuncha badiiy uslubda tasvirlanadi, badiiy til vositalari qo`llaniladi. xususan, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o`rxun-enasoy obidalari"

1662581717.doc www.arxiv.uz o`rxun-enasoy obidalari reja: 1. kul-tag`in va bilka-qoon yodgorliklari 2. o`rxo`n-enisey yodgorliklarining ahamiyati enisey daryosi havzasidagi rus yozuvi yodgorliklari xviii asrning boshlaridayoq rus xizmatchisi remezov xabari va so`ngra shved ofiseri iogani stralenberg va olim messershmidt asarlaridagi ma’lumotlar orqali ilm-fanga ma’lum bo`lgan edi. biroq uzoq vaqt davomida olimlar bu yodgorliklarni o`qib aniqlashga muvaffaq bo`lolmadilar. xix asrning birinchi choragida «sibirskiy vestnik» («sibirü axboroti») jurnalida grigoriy spasskiyning enisey yodgorliklari haqida maqolasi bosildi. bu maqola latin tiliga tarjima qilindi, yodgorliklar haqidagi ma’lumotlar ko`p mamlakatlarning olimlariga ma’lum bo`ldi. lekin tekshirish va yozuvni o`rganish harakatlari yana...

Формат DOC, 42,0 КБ. Чтобы скачать "o`rxun-enasoy obidalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o`rxun-enasoy obidalari DOC Бесплатная загрузка Telegram