чул ландшафтларини типологик таснифлашнинг асосий тамойиллари (бухоро вилояти мисолида)

RTF 132.1 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1663188071.rtf чўл ландшафтларини типологик таснифлашнинг асосий тамойиллари (бухоро вилояти мисолида) чўл ландшафтларини типологик таснифлашнинг асосий тамойиллари (бухоро вилояти мисолида) ландшафтшуносликдаги марказий масалалардан бири ландшафтларни типологик таснифлаш уларга тартиб бериш, турлаштиришдир. бу жараён ландшафт-ларнинг катта-кичиклиги (морфологик) билан эмас, балки сифат кўрсаткичлари (“нисбий бир хиллик”) тамойили асосида амалга оширилади. бунинг илмий аҳамияти ниҳоятда катта. ландшафтлар таснифисиз уларнинг таҳлили ҳам, хариталаштириш масалалари ҳам якун топмаган ҳисобланади. бу борада маълум тажрибаларга эришилган (н.а.гвоздецкий, 1961; а.г.исаченко, 1967; в.а.николаев, 1979 ва бошқ.). аммо, ҳамма бирдек эътироф этадиган тасниф схемаси ҳали ишлаб чиқилмаган. мавжуд схемаларнинг мунозарали жиҳатлари бор. бунинг биринчи ва асосий сабаби геотизимларнинг ўта мураккаб тузилганлиги. иккинчидан, изланувчиларнинг бу масалага турли мақсад ва усуллар билан ёндошганлиги. учинчидан, эса тадқиқотчилар “мактаби” ва илмий салоҳиятининг турли даражада эканлигидир. фалсафий тил билан айтганда мазкур тадқиқотларни табиатда мавжуд бўлган ландшафтларни билиш йўлидаги, босқичма-босқич қўйилган илмий “қадамлар” деб баҳолаш мумкин. бу тадқиқотлар биринчидан – тарихийлиги, илмийлиги билан қадрли бўлса, иккинчидан – …
2
асосида ёндашиш тамойили. бунда геотизимлар кўлами кичрайган сари уларнинг «нисбий бир хиллиги» ортиб бориши ва ниҳоят «ландшафт»нинг типологик геотизим эканлиги равшанроқ намоён бўлади. бу ўринда унинг кўлами эмас, балки сифатий асослари белгилаб туради; 2) «ландшафт» тушунчасига умумий (кенг) ва тор (асл) маънода ёндашиш тамойили. бунинг учта асоси бор. биринчидан, «ландшафт» атамаси бугунги кунда географик, ногеографик адабиётларда, омма орасида кенг тарқалган (масалан, «тоғ ландшафтлари», «текислик ландшафтлари», «чўл ландашфтлари» каби). иккинчидан, «ландшафт» атамаси барча ҳуқуқий ва меъёрий ҳужжатларда кенг маънода ишлатилади. учинчидан, регионал комплекслар билан типологик комплекслар ўртасида кескин чегара йўқ. чунки турли кўламдаги геотизимлар модда ва энергия оқимлари туфайли бир-бири билан боғланган. масалан, ушбу тадқиқотда келтирилган ландшафтлар таснифида «ландшафт типлари гуруҳи»-«ландшафтлар синфи» «ландшафтлар кичик синфи» кенг маънода бўлса, «ландшафт типлари» ва унинг қисмлари тор (асл) маънога эга. демак, ландшафт асл маънода н.а.гвоздецкий (1979) таъкидлаганидек, «тупроқ» каби типологик мазмунга эга. хуллас, «ландшафт» умумий типологик тушунча бўлиб, у «ландшафт типи», «ландшафтнинг кичик типи» …
3
чўлшуносликда «чўл типи», яйловшуносликда «яйловлар типи» каби атамалар мавжуд. чўлларнинг табиий ресурсларини ўрганиш борасидаги бундай типологик ёндашувлар бўйича қатор тавсиялар ишлаб чиқилган ва улар амалиётда ўз исботини топган; 4) тадқиқот объектини танлашда уни истеъмолчига, амалиётга яқинлаштириш тамойили. ҳозирги кунда кўпгина табиий географик тадқиқотлар табиий чегаралар доирасида олиб борилади. масалан, «қуйи зарафшон» «зарафшон дельтаси», «қоракўл дельтаси» каби. бундай ҳудудларни бевосита «эгаси», «хўжайини» йўқ. натижада ушбу мавзуда бажарилган тадқиқотлар табиатдан фойдаланувчиларга етиб бормайди. бу ўринда табиатга, ижтимоий ҳаётга оид мониторинг маълумотлари маъмурий ҳудудлар доирасида олиб борилишини ҳам қайд этиш жоиз. шу сабабли табиий географик тадқиқотларни маъмурий чегаралар доирасида олиб бориш, яъни ижтимоий талаб билан уйғунлаштириш мақсадга мувофиқ. таъкидлаш жоизки, ушбу тамойил асосида олиб борилган изланишлар айни ҳудудга хос бўлган табиий-географик қонуниятларни инобатга олган ҳолда бажарилмоғи лозим. вилоят ландшафтлари юқорида қайд қилинган тамойилларга таянган ҳолда «ландшафт типлари гуруҳи», «ландшафтлар синфи», «ландшафтлар кичик синфи», «ландшафт типи», «ландшафтнинг кичик типи», «ландшафт тури» бирликлари асосида таснифланди …
4
ндшафт типлари гуруҳи (ландшафт зонаси). ушбу геокомплексни белгилайдиган асосий омиллар иссиқлик ва намликнинг нотекис тақсимланишидир. чўл зонаси ҳам мазкур қонуниятнинг маҳсули. зоналлик табиий географик қонуниятларнинг қонуни бўлиб, барча абиотик, биотик ҳатто иқтисодий ─ ижтимоий жараёнлар мазкур қонунга уйғун ҳолда кечади. ландшафтлар синфини белгиловчи асосий омил ҳудуднинг морфотектоник ва у билан боғлиқ бўлган хусусиятидир. вилоят ҳудудида текислик ва тоғ синфлари намоён. мавжуд тоғлар ер бетида аниқ ифодаланган бўлса-да (қулжуқтоғ, 785 м) чўл зонасининг паст тоғларига хос биоиқлимий хусусиятларга эга. ландшафтнинг кичик синфининг асосий белгиси гипсометрик омил ва у билан боғлиқ бўлган табиий жараёнлардир. шу билан бирга, бу омил тупроқларнинг сув режими, ер ости ва ер усти сувларининг йўналишини белгилаб туради. âèëîÿò ҳóäóäèäà ëàíäøàôòëàðíèíã 5 òà êè÷èê ñèíôè (ïàñò òîғëàð, áàëàíä, ïàñòқàì òåêèñëèêëàð, àëîҳèäà èôîäàëàíãàí ïëàòî, қèð-òåïàëàð âà áåðê áîòèқëàð) ¢ç èôîäàñèíè òîïãàí. ëàíäøàôò òèïè. òîð (àñë) ìàúíîäàãè òèïîëîãèê ãåîòèçèìëàðíèíã ýíã éèðèãè âà àñîñèéñèäèð. óíèíã øàêëëàíèøèäà ëèòîãåí îìèë (ðåëüåô, ëèòîëîãèÿ) àñîñèé ¢ðèí …
5
øëàðãà ҳàâîëà ýòèëàäè. þқîðèäà êåëòèðèëãàí òàñíèôëàø áèðëèêëàðè-àòàìàëàðè (ëàíäøàôòëàð òèïè-êè÷èê òèïè-òóðè) “æîé òèïè” - “óðî÷èøà” – “ôàöèÿ” êàáè àòàìàëàðäàí ê¢ðà ҳàììàãà òóøóíàðëè, ýíã ìóҳèìè ãåîãðàôèÿãà ¸íäîø á¢ëãàí ôàíëàðäàãè àòàìàëàðãà ÿқèíëèãè âà ìàçìóíäîøëèãè áèëàí àñîñëèäèð. øóíèíãäåê, óøáó òèïîëîãèê òàñíèôëàø êåëàæàêäà ëàíäøàôò ðåñóðñëàðèäàí ñàìàðàëè ôîéäàëàíèøäà èëìèé-ìåòîäîëîãèê àñîñ á¢ëèá õèçìàò қèëàäè.

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "чул ландшафтларини типологик таснифлашнинг асосий тамойиллари (бухоро вилояти мисолида)"

1663188071.rtf чўл ландшафтларини типологик таснифлашнинг асосий тамойиллари (бухоро вилояти мисолида) чўл ландшафтларини типологик таснифлашнинг асосий тамойиллари (бухоро вилояти мисолида) ландшафтшуносликдаги марказий масалалардан бири ландшафтларни типологик таснифлаш уларга тартиб бериш, турлаштиришдир. бу жараён ландшафт-ларнинг катта-кичиклиги (морфологик) билан эмас, балки сифат кўрсаткичлари (“нисбий бир хиллик”) тамойили асосида амалга оширилади. бунинг илмий аҳамияти ниҳоятда катта. ландшафтлар таснифисиз уларнинг таҳлили ҳам, хариталаштириш масалалари ҳам якун топмаган ҳисобланади. бу борада маълум тажрибаларга эришилган (н.а.гвоздецкий, 1961; а.г.исаченко, 1967; в.а.николаев, 1979 ва бошқ.). аммо, ҳамма бирдек эътироф этадиган тасниф схемаси ҳали ишлаб чиқилмаган. мавжуд схема...

RTF format, 132.1 KB. To download "чул ландшафтларини типологик таснифлашнинг асосий тамойиллари (бухоро вилояти мисолида)", click the Telegram button on the left.