quyi amudaryo mintaqasining iqtisodiy geografik muammolari

DOC 51,6 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1663191129.doc қуйи амударё минтақасининг иқтисодий географик муаммолари quyi amudaryo mintaqasining iqtisodiy geografik muammolari mustaqil o`zbekiston milliy iqtisodiyotini mustahkamlashda uning geosiyosiy tizimining uzviy qismi bo`lgan har bir mintaqaning o`ziga xos munosib o`rni bor. shu jihatdan quyi amudaryo iqtisodiy rayoni ham respublika miqyosidagi hududiy mehnat taqsimotida sanoat va qishloq xo`jaligining ba`zi tarmoqlariga ixtsoslashuvi asosida alohida ajralib turadi. mintaqa qoraqalpog`iston respublikasi hamda xorazm viloyatidan tarkib topadi. maydoni bo`yicha o`zbekiston hududida ajratilgan 6 ta asosiy iqtisodiy rayonning (soliyev, 1998) eng yirigi hisoblanadi. uning maydoni 172,6 ming kv. km. yoki respublika hududining 38,4 foizini ishg`ol qiladi. ammo mintaqaning deografik sig`imi uncha katta emas – bu yerda 3060,5 ming kishi yashaydi (jami mamlakat aholisining atigi 11,5 foizi, 2007 yil). rayonning geografik o`rni uning ijtimoiy iqtisodiy rivojlanish yo`nalishini ko`p jihatdan belgilab beradi. eng avvalo bu o`rinning muhim iqtisodiy geografik xususiyatlarini e`tiborga olish lozim. birinchidan, quyi amudaryo o`zbekiston respublikasining shimoli – g`arbiy chekkasida, mamlakatimizning asosiy markazlaridan uzoqda joylashgan. …

shganligi: uning tranzit imkoniyatlaridan samarali foydalanishga; xalqaro bozorga mo`ljallangan eksportbop mahsulotlarni ishlab chiqishga; chegaraning bog`lovchi (kontakt) salohiyatidan foydalanib, erkin iqtisodiy mintaqalarning turli yo`nalishlarini shakllantirishga qulay sharoitlar yaratadi. shu bilan birga rayon o`z nomi bilan o`rta osiyoning tarixiy geografik rivojlanishida katta ahamiyat kasb etgan amudaryo (oks)-ning quyi qismida joylashganligini ham nazardan qochirmaslik kerak. bir vaqtlar, ya`ni daryo sivilizatsiya va sug`orma dehqonchilik madaniyatining rivoj topgan davrida bu gidrografik omil hozirgi rayon hududini, xususan qadimiy xorazmni chindan ham azimu-aziz, mashhur qilgan, uni jahonning savdo va fan taraqqiyotining markazlaridan biriga aylantirgan. shu o`rinda e`tirof etish joizki, agar misr o`zining tarixiy olamshumul ahamiyati bilan naqadar nil daryosiga bog`liq bo`lgan bo`lsa, xorazm (bu yerda u hozirgi ma`muriy viloyat mao`munida emas, keng, tarixiy-geografik ma`noda) ham shunchalik oks daryosidan minnatdor bo`lgan. bir yunon faylasufi misrni nilning tuhfasi deb ta`riflagan, biz ham xorazmni oksning sovg`asi, deb atashimiz mumkin. biroq, ko`rilayotgan mintaqa haqiqatdan ham hozirgi kunda quyi amudaryo, ya`ni amudaryoning …

intaqaning gullab yashnashi ham, uning hozirgi holati ham ko`p jihatdan amudaryoga bog`liq bo`lgan. shu bois, uni “quyi amudaryo rayoni” deb atash har tomonlama to`g`ridir. ayni chog`da qo`hna qadimiy xorazm –quyi amudaryo vohasi va unga tutash hududlarning tili, madaniyati, mentalitetining ma`lum darajada saqlanib qolganligi ham qisman uning geografik o`rni bilan izohlanadi. vohaning bepoyon cho`l hududlari bilan o`ralganligi, boshqa voha va vodiylardan uzoqda, alohida joylashganligi o`tmishda uni harbiy – strategik mazmun kasb etgan. hozirgi kunda quyi amudaryo iqtisodiy rayoni katta ishlab chiqarish salohiyatiga ega emas: uning hissasiga o`zbekistonda yaratilgan yalpi ichki mahsulotning 6,3 foizi, sanoat mahsulotining 9,9 foizi to`g`ri keladi (taqqoslash uchun: rayonning mamlakat aholisidagi hissasi 11,5 foizga teng). quyi amudaryoning tashqi iqtisodiy faoliyati ham sust: u mamlakat tashqi savdo aylanmasining bor – yo`g`i 2,2 foizini, shu jumladan eksportining 2,9 va importining 1,1 foizini ta`minlaydi, xolos (2006 y.). bu yerda yerda qulay investitsiya makoni endigina shakllanmoqda. binobarin, qo`shma korxonalar soni ham uncha …

arni e`tiborsiz qoldirib, paxta yakka hokimligini sug`orma dehqonchilik maydonlarini kengaytirish asosida rivojlantirish, suvdan xo`jasizlarcha isrofli foydalanish respublikamizda va, xususan ko`rilayotgan hududda qator muammolarning keskinlashuviga olib keldi. respublikamiz mustaqillikka erishgandan so`ng mintaqalar ijtimoiy – iqtisodiy rivojlanishiga, jumladan quyi amudaryo rayonida xo`jalikning turli tarmoqlarini rivojlantirishga katta ahamiyat berdi. ayniqsa, mamlakatimizning transport havfsizligini ta`minlash maqsadida quyi amudaryoni respublikamizning ichki hududlari bilan bevosita temir yo`l orqali bog`lanishi hamda orolbo`yi mintaqasida ijtimoiy – ekologik muammolarni bartaraf etishga qaratilgan chora – tadbirlarning amalga oshirilishi diqqatga sazovordir. iqtisodiy rayon, umuman olganda, ma`lum darajada o`zining mineral xom – ashyo va mehnat salohiyatiga ega. biroq, bu imkoniyatlar ichki jihatdan uning turli qismlarida bir xil emas. eng avvalo mintaqaning ikki, bir – biridan katta farqlanuvchi hududlaridan iborat ekanligini ta`kidlash joiz. bu borada qoraqalpog`iston respublikasi faqat maydoni bo`yicha o`zbekistonda birinchi, qolgan barcha sohalarda eng oxirgi o`rinda yoki oxiridan birinchi. masalan, jon boshiga hisoblaganda, yalpi ichki mahsulot, sanoat va qishloq xo`jaligi mahsulotlarini …

infratuzilma tizimini yaratish bu borada katta ahamiyatga ega bo`ladi. qoraqalpog`iston respublikasi ma`mu-riy jihatdan 14 ta qishloq tumanlaridan iborat. ammo, ularning “zichligi” juda past va tumanlar o`zlarining hudud ko`lami bo`yicha bir – biridan katta farq qiladi. masalan, eng katta qo`ng`irot (76,0 ming kv. km) va eng kichik shumanay (0,63 ming kv. km) tumani o`rtasidagi farq yoki hududning “geografiylik” koeffitsiyenti 120,6 ga teng. agar qo`ng`irot, mo`ynoq (37,0 ming kv. km) va taxtako`pir (21,1 ming kv. km) tumanlarini birga hisoblasak, unda ana shu 3 tumanga qoraqalpog`iston hududining 80,2 foizi, butun o`zbekiston respublikasi maydonining yaqin 30 foizi to`g`ri kelishining guvohi bo`lamiz. vaholanki, bu yerda mintaqaning 11,5 va mamlakatning 0,7 foiz aholisi to`g`ri keladi, xolos. demografik salohiyati bo`yicha eng katta taxtako`pir tumani (167,3 ming kishi), eng kichigi mo`ynoq (28,4 ming kishi); ular o`rtasidagi farq 5,9 martaga barobar. qator qishloq tumanlarida, masalan, mo`ynoq, qorao`zak, qonliko`l, nukus, taxtako`pir va shumanay tumanlarinig har birida aholi soni 50 ming …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "quyi amudaryo mintaqasining iqtisodiy geografik muammolari"

1663191129.doc қуйи амударё минтақасининг иқтисодий географик муаммолари quyi amudaryo mintaqasining iqtisodiy geografik muammolari mustaqil o`zbekiston milliy iqtisodiyotini mustahkamlashda uning geosiyosiy tizimining uzviy qismi bo`lgan har bir mintaqaning o`ziga xos munosib o`rni bor. shu jihatdan quyi amudaryo iqtisodiy rayoni ham respublika miqyosidagi hududiy mehnat taqsimotida sanoat va qishloq xo`jaligining ba`zi tarmoqlariga ixtsoslashuvi asosida alohida ajralib turadi. mintaqa qoraqalpog`iston respublikasi hamda xorazm viloyatidan tarkib topadi. maydoni bo`yicha o`zbekiston hududida ajratilgan 6 ta asosiy iqtisodiy rayonning (soliyev, 1998) eng yirigi hisoblanadi. uning maydoni 172,6 ming kv. km. yoki respublika hududining 38,4 foizini ishg`ol qiladi. ammo mintaqaning deografik s...

Формат DOC, 51,6 КБ. Чтобы скачать "quyi amudaryo mintaqasining iqtisodiy geografik muammolari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: quyi amudaryo mintaqasining iqt… DOC Бесплатная загрузка Telegram