hozirgi o`zbek adabiy tilida fonemalarning variantlashuvi va fonetik jarayonlar

DOC 69,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662582531.doc hozirgi o`zbek adabiy tilida fonemalarning variantlashuvi va fonetik jarayonlar reja 1. fonemalarning variantlashuvi. 2. fonetik jarayonlar. 3. singarmonizm, , assimiliyatsiya, dissimiliyatsiya, metateza, epintez fonemalarning variantlashuvi. fonema va tovush munosabati invariant-variant dialektikasini o`zida aks ettiradi. nutqiy variantlanishlarda fonemalar turli-tuman tovush sifatida yuzaga chiqadi va ularni shartli ravishda, masalan, (b1), (b2), (b3), (b4), (b5), (b6), ...(bn) tarzida belgilash mumkin. nutqda voqelangan barcha (b) larni bitta [b] fonemasiga birlashtirishda ularning umumiy xossalari «yig`iladi». bunday umumiy xossalardan biri ularning fizik (akustik) va fiziologik (artikulyatsion) o`xshashliklaridir. turli talaffuz sharoitlarida bu umumiy belgilar o`zgarishga uchrashi mumkin. lekin bu o`zgarish miqdor o`zgarishlari darajasida bo`lib, cifat o`zgarishi bosqichiga yetmaydi. bunday bo`lganda edi, u boshqa fonemaning variantiga aylanib ketgan bo`lur edi. masalan, [a] fonemasi «quyi keng» va «lablanmagan» lik mohiyatiga ega. shu boisdan u nutqiy voqelanganda, qanchalik o`zgarishga uchramasin, baribir, tovush bu fonemaning varianti hisoblanishi uchun mazkur mohiyat chegarasidan chiqmasligi lozim. qalam va katta so`zlarida 4 ta (a) …

a) tovushi mohiyatiga daxldordek tuyuladi. shu boisdan darslik va qo`llanmalarda (a) fonemasining zotiy belgilaridan biri sifatida mazkur xossa ham ajratiladi. bir fonema ham tor, ham keng yoki ham jarangli, ham jarangsiz bo`la olmaganligi kabi (a) fonemasi ham til oldi, ham til orqa tovushi sifatida voqelana olmaydi. demak, zot va tajalli hamda umumiylik va xususiyatlik metodologiyasi bilan qurollangan tadqiqotchi tovushlardagi mohiyatga daxldor va daxldor bo`lmagan jihatlarni boshqalardan ko`ra tezroq va aniqroq ilg`aydi. fonemaning zotiy mohiyati doirasidan chiqqan tovush uning varianti sanalmaydi. masalan, (b) fonemasi jarangli undosh fonemadir. talafuzda u jarangli bo`lsagina (b) fonemasining varianti sanaladi. kitob so`zi kitop tarzida talaffuz etilsa, voqelangan (p) tovushi (b) fonemasining nutqiy varianti hisoblanmaydi. chunki jarangsizlashuv hodisasidagi miqdor o`zgarishi me`yor chizig`idan o`tib, sifat o`zgarishi darajasigacha yetgan va (p) fonemasi mohiyati chegarasiga kirgan. xuddi shunday (a) fonemasi voqelanishida ham «torlik» belgisining kenglik chegarasiga yetishi bilan variant [i] fonemasi mohiyati chegarasiga kirib ketadi. tovush (variant)larning bir fonemaga birlashishi …

varianti bilan almashtirilsa, ma`no farqlash amalga oshmaydi. o`t (o`simlik) so`zidagi (o`) unlisini birov til oldi, boshqasi esa shevaning fonetik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda til orqa tovushi sifatida talaffuz etadi. lekin ular bir fonema variantlari bo`lganligi sababli o`zaro ma`no farqlash qobiliyatiga ega emas. demak, fonema deganda uning fizik-fiziologik xossalari majmuidan iborat ma`lumotnigina tushunmaslik kerak. masalan, fizik-fiziologik umumiylik bo`lgan (b) balki barcha tillarda bo`lishi mumkin. fonema esa har bir tilda o`ziga xosdir. chunki fonema o`zining ijtimoiy xossasini ma`lum bir tildagina bajaradi. buni shu bilan izohlash mumkinki, mavhum (lisoniy) [b]ning qarama-qarshiliklar tizimi ma`no farqlash vazifa faqat ma`lum bir til uchungina xosdir. boshqacha aytganda, tovushlarning ularni bir guruhga kirituvchi funktsional xususiyatlari (akustik-fiziologik xossalari bilan birgalikda) faqat bir til doirasidagina amal qiladi. fonema funktsional qo`llanishlardan tashqarida amal qiladigan, muayyan tovushlar guruhidan umumlashtiriladigan mavhum tovush tipi emas. fonema shunday tovushlar umumlashmasiki, ular muayyan funktsiya bajaradi. biroq fonemani «sof funktsiya» bilan ham chegaralab qo`ymaslik lozim. chunki u …

ay harf individual, variant xossalarini o`zida mujassamlashtiradi. har qanday harf grafema varianti bo`lganligi kabi, bir vaqtning o`zida fonema variantining ifodasidir. har qanday tovush fonema varianti, har qanday harf esa grafema variantidir. fonemani tiklash lison nutq ya`ni xususiylik-umumiylik tarzida, uning voqelanishi esa lison-nutq, umumiylik-xususiylik yo`nalishida kechadi. demak, boshqa sath birliklarida bo`lgani kabi, fonemaning voqelanishi va uning tiklanishi bir-biriga qarama-qarshi turadi. bu holat garfema va harf dialektikasida ham aks etadi. fonetik jarayonlar. aytilganidek, fonema nutqda voqelanar ekan, uning variantlari nutqiy sharoit (yonma-yon kelgan tovushlar yoki qo`shimchalar ta`siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon bo`ladi. natijada tovushlar so`z mohiyatida bo`lmagan xossalarga ega bo`ladi. ayrim tovushlar yondosh tovushlarga moslashadi, ayrimlarida o`zgarishlar kuchayib, boshqa tovushlarga almashib ketadi. nutqda sodir bo`ladigan o`zgarishlar tovushlarning kombinator-pozitsion o`zgarishlari deyiladi. singarmonizm. unli va undoshlarning o`zgarishi farqlanadi. unlilarning nutq jarayonida o`zgarishi singarmonizm deyiladi. singarmonizm unlilarning moslashishi, uyg`unligi bo`lib, u turkiy tillarga xosdir. singarmonizmning ikki asosiy ko`rinishi mavjud: a) til garmoniyasi; b) lab garmoniyasi. …

a ega bo`ladi. buning natijasida esa keyingi bo`g`indagi (a) tovushi ham til orqa unlisi sifatida namoyon bo`ladi. demak, birinchi (a) unlisi (q) undoshiga, keyingi bo`g`indagi (a) esa oldingi bo`g`indagi (a) unlisiga moslashadi. lab garmoniyasida unlilarning moslashishi ikki tomonlama bo`ladi. bunda unlilar ham til oldi - til orqalik jihatidan, ham lablanganlik-lablanmaganlik jihatidan o`zaro va undoshlarga moslashadi. bunga ko`ra, so`z boshidagi unli lablangan til oldi unlisi bo`lsa, so`z oxirida ham lablangan til oldi unlisi keladi. so`z boshidagi unli lablangan til orqa unlisi bo`lsa, so`z oxiridagi unli ham lablangan til orqa unlisi bo`ladi. masalan, boshqird, sog`in, bo`g`in so`zlaridagi kabi. assimilyatsiya. nutq tovushlari qator kelganda ba`zan bir-biriga ta`sir qilib, biri ikkinchisini o`ziga moslashtiradi. nutqdagi bunday hodisa assimilyatsiya deyiladi. assimilyatsiya ikki xil bo`ladi: progressiv assimilyatsiya va regressiv assimilyatsiya. agar oldingi tovush keyingi tovushni o`ziga o`xshatsa, moslashtirsa, progressiv assimilyatsiya yuz beradi: ket+di=ketti, ayt+di=aytti, ot+dan=ottan, yurak+ga= yurakka. keyingi tovush oldingi tovushga ta`sir qilib, uni o`ziga o`xshatsa, moslashtirsa, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "hozirgi o`zbek adabiy tilida fonemalarning variantlashuvi va fonetik jarayonlar"

1662582531.doc hozirgi o`zbek adabiy tilida fonemalarning variantlashuvi va fonetik jarayonlar reja 1. fonemalarning variantlashuvi. 2. fonetik jarayonlar. 3. singarmonizm, , assimiliyatsiya, dissimiliyatsiya, metateza, epintez fonemalarning variantlashuvi. fonema va tovush munosabati invariant-variant dialektikasini o`zida aks ettiradi. nutqiy variantlanishlarda fonemalar turli-tuman tovush sifatida yuzaga chiqadi va ularni shartli ravishda, masalan, (b1), (b2), (b3), (b4), (b5), (b6), ...(bn) tarzida belgilash mumkin. nutqda voqelangan barcha (b) larni bitta [b] fonemasiga birlashtirishda ularning umumiy xossalari «yig`iladi». bunday umumiy xossalardan biri ularning fizik (akustik) va fiziologik (artikulyatsion) o`xshashliklaridir. turli talaffuz sharoitlarida bu umumiy belgilar o`zgaris...

Формат DOC, 69,5 КБ. Чтобы скачать "hozirgi o`zbek adabiy tilida fonemalarning variantlashuvi va fonetik jarayonlar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: hozirgi o`zbek adabiy tilida f… DOC Бесплатная загрузка Telegram