sohaviy terminlarning yasalishi

DOCX 5 pages 20.0 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 20.0 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

7-mavzu: ilmiy uslub. sohaviy terminlarning yasalishi reja: 1.sohaviy terminlarni qo’llash xususiyatlari. 2.sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik, semantik usullarda yasalishi. 3.sohaga oid qisqartmalar. 4.soha lugʻatlari. tayanch tushunchalar:sohaviy atamalar, sodda terminlar, murakkab terminlar, morfologik usul, sintaktik usul, semantik usul, qisqartmalar, soha lug’atlari. o’zbek tilshunosligida atamalarni o’rganishga doir ko’pgina ishlar amalgam oshirilgan. ko’plab ilmiy kitoblar, risolalar, lug’atlar, ilmiy va ilmiy-ommabop maqolalar yozilgan, dissertatsiyalar himoya qilingan. bu borada 200 dan ortiq lug’atlarning nashr etilishi fanimizning katta yutug’i hisoblanadi. o’zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi, “lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tish to’g’risida”gi qonunning qabul qilinishi, o’zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi huzuridagi atamalar qo’mitasi olib borayotgan yirik hajmdagi ishlar atamashunoslik sohasining yanada yuqori bosqichga ko’tarilishiga sabab bo’ldi. atamalarning shakllanishi ham xalqning tarixi qadar qadimiydir. to’nyuquq, kultegin, bilga hoqon singari bitiktoshlarda xalqimiz mashg’ul bo’lgan hunarlarga oid atamalarni uchratamiz. ular xalq tomonidan yaratilgan afsonalarda, qahramonlik qo’shiqlarida ham mavjud bo’lgan. ularni mujassam qilgan mahmud qoshg’ariyning “devonu lug’otit-turk” asari ularning bizgacha yetib …

2 / 5

va yana oradan yuz yildan ortiq vaqt o’tib o’zbekistonning mustaqillikka erishgan davri alohida o’rin tutadi. mana shu davr ichida jahonda yuz bergan o’zgarishlar o’rta osiyo, jumladan o’zbekistonda ham sanoatning o’sishiga, dunyoviy fanlarning qaytadan rivojlanishiga sabab bo’ldi. falsafa, huquq, tarix, filologiya, sotsiologiya, kimyo, fizika, matematika, biologiya, geografiya, sanoat, qishloq xo’jaligi, tibbiyotga oid maxsus atamalar shakllandi va ular tilimizga kirib keldi. bunda rus tilining ta’siri katta bo’lganligidan ko’z yumib bo’lmaydi. atamalarning o’zbek tilida son jihatdan ko’pchilikni tashkil etishi ularni mavzuviy guruhlarga bo’lib o’rganishni taqozo qiladi. chunki o’zbek atamashunoslari s.ibrohimov, s.akobirov, olim usmon, r.doniyorov, x.shamsiddinov, a.madvaliyev va boshqalar ta’kidlaganlaridek, bunday tahlil atamalarning umumiy boyligini ko’rsatishga ko’maklashadi, sohalarga bo’lib o’rganishni osonlashtiradi. atamalarning dastlab ikki katta guruhga ajratish to’g’ri bo’ladi: 1. umumiylik xususiyatiga ega bo’lgan atamalar. 2. xususiylik hususiyatiga ega bo’lgan atamalar. umumiy atamalar sirasiga bir terminologik tizimning barcha yo’nalishlari uchun tushunarli bo’lgan atamalar kiradi. masalan, sportdagi musobaqa, sovrin, sovrindor, yutuq, g’alaba, birinchilik, chempionat, ko’rik, …

3 / 5

umkin. o’zbek tilining barcha leksik resurslarida bo’lgani kabi atamalarning ham o’z boyish yo’llari bor va ular tilimiz taraqqiyotidagi umumiy qonuniyatlarga muvofiq keladi.e’tirof etish kerakki, o’zbek tilida chetdan qabul qilingan ilmiy-texnikaviy atamalarning salmog’i katta. an’anaga ko’ra ularni quyidagi yo’nalishlarda o’rganamiz: 1. arabcha: amaliyot, asar, asos, izoh, ilm, in’ikos, ilova, isloh, istiloh, islohot, maqola, misol, masala, maxraj, manfiy, musbat, mavzu, mazmun, mantiq, ma’naviy, ma’rifiy, muqaddima, mushohada, tajriba, taqriz, tahlil, uslub, fan, falsafa va hokazo. 2. forscha-tojikcha: bastakor, duradgor, zabtkor, navosoz, navoxon, shogird, peshqadam, sovrin, sozanda, ustoz, chavandoz, yakkaxon, havaskor, hamshira kabi. 3. ruscha-baynalmilal: abzats, agronomiya, agrotexnika, arxeologiya, gazeta, kodeks, lingvistika, matematika, nekrolog, plenum, realism, romantiam, sessiya, syezd, fizika, fonetika, fonologiya va hokazolar. ularning ma’lum qismlari: 1. lotincha: abbreviatsiya, abstrakt ot, agglyutinatsiya, adverbializatsiya, adyektivatsiya, aktualizatsiya, aksentologiya, alliteratsiya, areal, artikulyatsiya, assimilyatsiya, affiks, affiksoid, affrikata kabi. 2. yunoncha: allegoriya, allomorph, allofon, alfavit, amorf tillar, analitik tillar, analogiya, anomaliya, antiteza, antonym, antroponim, apokopa, arxaizm, aforizm singari. …

4 / 5

ponimlar – kishi ismlari, toponimlar – joy nmlari, atribut – aniqlovchi, affrikatlar – qorishiq undoshlar, stil – uslub, stilistika – uslubshunoslik kabi o’nlab atamalarni parallel holda hozir ham ishlatib kelmoqdamiz. buning boisi atamalarning birinchisi xalqaro termin sifatida barcha tillarda qo’llanilib kelinayotganligidadir. bundan shunday xulosa kelib chiqadiki, yangi tavsya etilayotgan so’zlarning ma’qul kelishi va me’yorlashishi ularni tilda avval qo’llanilib kelinayotgan yoki kelinmayotganiga ham bog’liq. boshqacha aytganda, ularni ko’rish va eshitishga odatlanish me’yorlashishga ko’maklashadi. atamalar qo’llashda me’yorni saqlab turish boshqa so’zlar, masalan, ko’p ma’noli yoki sinonim so’zlar me’yorini turg’un holatda ushlab turishga nisbatan osondek tuyuladi. aslida esa bu yerda ham o’z muammolari bor. masalan, shu paytgacha tilimizda faol ishlatilib kelinayotgan tovar so’zi o’rnida mol so’zini ishlata olamiz: mol, sanoat mollari, mol ayirboshlash, mol olib kelmoq, narxi tushirilgan mollar kabi. ammo bunday ishlatish bemalol emas. sanoat mollari deyish mumkin bo’lgan holda oziq-ovqat mollari deb bo’lmaydi, mol keltirdim deganda faqat sanoat mollari tushuniladiya, tovar …

5 / 5

an foydalanishdagi vaziyatni muvofiqlashtirish, bir xillikni yuzaga keltirish, osonlik va qulaylik yaratish, eng muhimi, tushunarli bo’lishni ta’minlash maqsadida tavsiyalar berib boriladi. aytaylik, agroprom, agroximiya, akvarel, annotatsiya, arxeolog, astronom, vacant so’zlari o’rniga dehqonchilik sanoati, dehqonchilik kimyosi, suv bo’yoq, muxtasar bayon, qadimshunos, falakiyotchi, bo’sh o’rin/bo’sh lavozim kabi so’z birikmalarni ishlatish taklifi. ammo bu tavsiyalar qanchalik ilmiy, amaliy va me’yoriy asosga ega? bu variantlarning qaysi biri tilda yashab qolishi mumkin? ularning qaysi biri narsa va hodisaning, predmet va tushunchaning moniyatini to’laroq ifoda etadi? bu masalani, qaysi variant ma’qul bo’lishidan qat’i nazar, hayotning o’zi, til elementlaridan foydalanish jarayonini hal qiladi. lekin bunday tavsiyalarning berilishi, tavsiya etilayotgan varizntlarning afzallik tominlari tushuntirib berilishi mutlaqo zarur bo’lgan faoliyatdir. faqat shunday yo’l bilangina tilimiz takomillashib, sayqallashib, so’z ma’nolaridagi eng nozik imkoniyatlar ham reallashib boradi. aytilganlarning tasdig’i sifatida bir misol keltiramiz: psixologiya faniga oid ko’plab atamalar shu soha mutaxassislarining tavsiyasiga binoan o’z o’rnini sharq ilmida qo’llanib kelingan atamalarga bo’shatib …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sohaviy terminlarning yasalishi"

7-mavzu: ilmiy uslub. sohaviy terminlarning yasalishi reja: 1.sohaviy terminlarni qo’llash xususiyatlari. 2.sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik, semantik usullarda yasalishi. 3.sohaga oid qisqartmalar. 4.soha lugʻatlari. tayanch tushunchalar:sohaviy atamalar, sodda terminlar, murakkab terminlar, morfologik usul, sintaktik usul, semantik usul, qisqartmalar, soha lug’atlari. o’zbek tilshunosligida atamalarni o’rganishga doir ko’pgina ishlar amalgam oshirilgan. ko’plab ilmiy kitoblar, risolalar, lug’atlar, ilmiy va ilmiy-ommabop maqolalar yozilgan, dissertatsiyalar himoya qilingan. bu borada 200 dan ortiq lug’atlarning nashr etilishi fanimizning katta yutug’i hisoblanadi. o’zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi, “lotin yozuvi asosidagi o’zbek alifbosiga o’tish to’g’risida”gi qo...

This file contains 5 pages in DOCX format (20.0 KB). To download "sohaviy terminlarning yasalishi", click the Telegram button on the left.

Tags: sohaviy terminlarning yasalishi DOCX 5 pages Free download Telegram

sohaviy terminlarning yasalishi

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "sohaviy terminlarning yasalishi"

Similar files