mantiqning asosiy tushunchalari

PPTX 42 pages 876.4 KB Free download

42 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 876.4 KB

File type PPTX

Pages 42

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 42

слайд 1 andijon iqtisodiyot va qurilish instituti o‘zbek tili va ijtimoiy fanlar kafedrasi 7-mavzu: mantiq ma'ruzachi: e.k.abdulxayev ma’ruza rejasi: tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari. formal mantiqning predmeti va strukturasi. tushunchalarning shakllanishi va qo‘llanishi. tushunchaning ta’rifi, tuzilishi va turlari. tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlar. tushunchalar bilan bajariladigan mantiqiy amallar. «mantiq» arabcha so‘z bo‘lib, uning xalqaro muqobili logikadir. logika grekcha logos so‘zidan olingan bo‘lib, fikr, so‘z, aql, tushuncha, fan, qonun ma’nolarini ifodalaydi. arabcha mantiq atamasi ham shu ma’nolarga ega. mantiq yoki logika termini ikki ma’noda ishlatiladi: 1. narsa va hodisalarning muayyan tartibi, bog‘lanishi, izchilligi, ular taraqqiyot qonunlarining o‘zaro bog‘lanishi (ob’ektiv mantiq yoki narsalar, tashqi dunyo mantig‘i) hamda tafakkur yordami bilan vujudga keladigan fikrlar, tushunchalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqa, bog‘lanish va izchillik (sub’ektiv mantiq yoki fikrlar mantig‘i) ma’nolarida. tafakkur tashqi olamning inson ongidagi in’ikosi bo‘lganligi sababli ob’ektiv va sub’ektiv mantiq uzviy aloqadorlikni, birlikni tashkil etadi. 2. to‘g‘ri fikrlash, tafakkur qilish qonunlari, qoidalari, shakllari, usullari va metodlarini …

2 / 42

i asosiy xususiyatlarga ega: tafakkurda voqelik mavhumlashgan va umumlashgan holda in’ikos qilinadi. tafakkur bizga predmetning nomuhim, ikkinchi darajali belgilaridan fikran chetlashgan, mavhumlashgan holda, e’tiborimizni uning umumiy, muhim, takrorlanib turuvchi xususiyatlariga va munosabatlariga qaratishimizga imkon beradi. tafakkur borliqni nafaqat bevosita, balki bilvosita tarzda ham aks ettira oladi. masalan, bolaning xulq-atvoriga qarab uning qanday muhitda tarbiya olganligi haqida fikr yuritish mumkin. tafakkur insonning ijodiy faoliyatidan iborat. unda bilish jarayoni borliqda real analogiga ega bo‘lmagan narsalar – yuqori darajada ideallashgan ob’ektlar (masalan, absolyut qattiq jism, ideal gaz kabi tushunchalar)ni yaratish, turli xil formal sistemalarni qurish bilan kechadi. tafakkur til bilan uzviy aloqada mavjud. fikr ideal hodisadir. u faqat tilda – moddiy hodisada (tovush to‘lqinlarida, grafik chiziqlarda) reallashadi, boshqa kishilar bevosita qabul qila oladigan, his etadigan shaklga kiradi va odamlarning o‘zaro fikr almashish vositasiga aylanadi. boshqacha aytganda, til fikrning bevosita voqe bo‘lish shaklidir. tafakkur shakli va tafakkur qonuni tushunchalari tafakkur uch xil shaklda: tushuncha, …

3 / 42

alar to‘g‘risidagi bilimlarga aytiladi. tafakkurning mantiqiy shakli deb fikrlarimizning ichki muntazamligi, muayyan bog‘lanishi va izchilligiga aytiladi. fikrning tuzilishi deb uning ichki ko‘rinishi, uni tashkil etadigan qismlarning o‘zaro aloqasi usuliga aytiladi. fikrlarimiz tuzilishi, qurilishini aniqlash jarayoni formallashtirishdir. formallashtirish jarayoni tafakkur shakllari va qoidalarini turli ramziy, shartli formulalar, sxemalar va belgilar orqali ifodalashdir. to‘g‘ri tafakkur deb mantiq qonun-qoidalari talablariga mos holda qurilgan, voqelikni haqqoniy aks ettiradigan fikrlar, bilimlarga aytiladi. tafakkur to‘g‘ri bo‘lishi uchun uning mazmuni haqqoniy, chin bo‘lishidan tashqari, mantiqiy shakli ham mantiq qonun-qoidalariga mos holda to‘g‘ri tuzilgan, izchil bo‘lishi kerak. to‘g‘ri tafakkurning asosiy belgilari va talablari quyidagilardir: fikrning aniq, qat’iy ma’noga ega bo‘lishi, izchil va ziddiyatsiz qurilishi, asosliligi. bu talablar mantiq qonunlarida o‘z ifodasini topadi. shuning uchun mantiq qonunlari to‘g‘ri tafakkurning asosiy talablari (prinsiplari) bo‘lib hisoblanadi. mantiq qonunlari deb tafakkurning barcha shakllarida amal qiladigan umumiy, muhim, barqaror, zaruriy aloqa va bog‘lanishlar, talablar ifodasiga aytiladi. mantiq qonunlari olamni bilish va o‘zgartirishda ulkan …

4 / 42

htirib va qorishtirib yubormaslikni, ularning har birini o‘z o‘rnida, o‘z ma’nosida ishlatishni taqozo etadi. aks holda tushuncha yoki fikr o‘zgarishi, chalg‘ishi, aralashib ketishi, mulohazalar tarqoqligi, sochilib ketishi, masaladan chekinish va uni noto‘g‘ri qo‘yish kabi xatolar sodir bo‘ladi. bularning barchasiga sabab fikr muayyanligi yoki qat’iyligining buzilishidir. masalan: to‘g‘ri tafakkur qilish, fikr yuritish qonunlari, qoidalari, shakllari, usullari va vositalari to‘g‘risidagi fan mantiqdir (a). mantiq to‘g‘ri tafakkur qilish, fikr yuritish qonunlari, qoidalari, shakllari, usullari va vositalari to‘g‘risidagi fandir (a). ayniyat qonunining formulasi quyidagichadir: a-a. nozidlik qonuniga binoan, ayni bir buyum yoki hodisa to‘g‘risida aytilgan ikki qarama-qarshi (kontrar) fikr, hukmlar ayni bir vaqtda va ayni bir nisbatda birdaniga chin bo‘lishi mumkin emas. chunki ular o‘rtasida ziddiyat bor. doim ulardan biri chin, ikkinchisi yolg‘ondir. ushbu qonun formal mantiqning fikr ziddiyatsiz bo‘lishi lozimligi to‘g‘risidagi talabini ifodalaydi. fikrning ziddiyatsiz bo‘lishi uning muayyanligi, aniqligi, barqarorligi va izchilligini ta’minlaydigan zaruriy shartdir. masalan: pomir tog‘i baland (a). pomir tog‘i baland …

5 / 42

iq javobingni ayt: sevasanmi, sevmaysanmi? agar nozidlik qonuni qarama-qarshi (kontrar) hukmlarga nisbatan amal qilsa, uchinchisini istisno qonuni esa zid (kontradiktor) hukmlarga nisbatan amal qiladi. shuningdek, nozidlik qonuni haqiqatni aniqlashning ikki qarama-qarshi yo‘lini tan olib, ulardan biri chin, ikkinchisi yolg‘on ekanligini ta’kidlaydi. uchinchisini istisno qonuni fikrga jiddiy aniqlik kiritib, uchinchi, oraliq, o‘rtancha yo‘lning bo‘lishi mumkin emasligini qayd qiladi. mantiqning bu qonuni ham to‘g‘ri, izchil, xatosiz tafakkur qilish uchun katta ahamiyatga egadir. formulasi: a yo v, yo v emas. yetarli asos qonuniga binoan, har qanday chin, haqqoniy fikr, hukm, bilim asoslangan, isbotlangan, dalillangan bo‘lishi, buning uchun esa ular yetarli, to‘liq asoslar, dalillar, fikrlar, argumentlarga ega bo‘lishi lozim. demak, mulohazalar haqqoniyligini asoslash, isbotlashning yagona vositasi dalillar, asoslar, faktlar va argumentlardir. asoslanganlik esa to‘g‘ri tafakkurning muhim talabidir. asoslanmagan, isbotlanmagan fikr yolg‘on, noilmiy fikr, xurofot, bid’at, bo‘htondir. yetarli asos uchun olingan dalillar, faktlar miqdori o‘rganilayotgan ob’ektning tabiati va xarakteriga bog‘liqdir. ular haddan tashqari ko‘p ham …

Want to read more?

Download all 42 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiqning asosiy tushunchalari"

слайд 1 andijon iqtisodiyot va qurilish instituti o‘zbek tili va ijtimoiy fanlar kafedrasi 7-mavzu: mantiq ma'ruzachi: e.k.abdulxayev ma’ruza rejasi: tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari. formal mantiqning predmeti va strukturasi. tushunchalarning shakllanishi va qo‘llanishi. tushunchaning ta’rifi, tuzilishi va turlari. tushunchalar o‘rtasidagi munosabatlar. tushunchalar bilan bajariladigan mantiqiy amallar. «mantiq» arabcha so‘z bo‘lib, uning xalqaro muqobili logikadir. logika grekcha logos so‘zidan olingan bo‘lib, fikr, so‘z, aql, tushuncha, fan, qonun ma’nolarini ifodalaydi. arabcha mantiq atamasi ham shu ma’nolarga ega. mantiq yoki logika termini ikki ma’noda ishlatiladi: 1. narsa va hodisalarning muayyan tartibi, bog‘lanishi, izchilligi, ular taraqqiyot qonunlarining o‘zaro bo...

This file contains 42 pages in PPTX format (876.4 KB). To download "mantiqning asosiy tushunchalari", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiqning asosiy tushunchalari PPTX 42 pages Free download Telegram