yerning shakli va o‘lchamlari

DOCX 5 стр. 183,0 КБ Бесплатная загрузка

5 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 183,0 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 5

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 5

2-ma’ruza. yerning shakli va o‘lchamlari. reja: 1. yerning shakli va o‘lchamlari haqida yangi qarashlar. 2. sathiy yuza. 3. geoid. 4. referens ellipsoid. tayanch iboralar: nyuton nazariyasi, qutblar, ellipsoid, gradus o‘lchash usuli, sathiy yuza, og‘irlik kuchi, dengiz sathidan balandlik, geoid, listing, geologik o‘zgarishlar, shovun chiziq, referens ellipsoid, ekvator tekisligi, aylanish o‘qi, orientirlash, yer parametrlari, gravmetrik aniqlash, fizik geodeziya, shubert, krasovskiy ellipsoidi. yer shaklini va kattaligini (o‘lchamlarini) bilish yer yuzasini qog‘ozda tasvirlash, turli ilmiy va texnik ishlar olib borish uchun zarur. 1682 yili mashhur olim i. nyuton (1643-1727) e’lon qilgan nazariya-butun dunyo tortishish qonuniga binoan, yer o‘z o‘qi atrofida katta tezlik bilan aylanishi tufayli u shar shaklida bo‘lmay, balki ikki qutbi bo‘yicha siqilgan sferoid (ellipsoid) shaklida bo‘lishi kerak. buni tekshirish uchun fransiya fanlar akademiyasi ikkita ekspeditsiya tuzdi. ularning biri shimoliy finlyandiya (laplandiya) da, ikkinchisi esa peruda bir gradus meridian yoyining uzunligini o‘lchadilar. bunda qutb yaqinidagi laplandiyada bir gradus yoyning uzunligi (111,6 km) …

2 / 5

an va bn parallel. or=or1=oq=r- yerning radiusi bo‘lsa, shakl bo‘yicha markaziy burchak yoki bo‘ladi. radian o‘lchovida olinsa,s=r, bo‘ladi; bundan (2.1) kelib chiqadi. hozir gradus o‘lchashda shu usuldan foydalaniladi. sathiy yuza. ma’lumki, yer yuzasida baland tog‘lar (balandligi 8848 m bulgan everest tepaligidagi jomolungma cho‘qqisi) va turli chuqurlikdagi okeanlar (tinch okeanda chuqurligi 11022 m bo‘lgan marian novi) bor. quruqlik butun yer yuzasining 29 protsentini, dengiz va okean suvlari esa 71 protsentni tashkil etadi. quruqliklarning dengiz yuzasidan bo‘lgan o‘rtacha balandligi 875 m. u holda yerning shakli qanday degan masala tug‘iladi. quruqlik suv egallagan joyga nisbatan kichik va quruqlikning suv yuzasidan balandligi yerning kattaligiga nisbatan sezilarli emas (2.2-shakl), shuni e’tiborga olib, yer shaklini belgilashda dengiz va okean suvlarining tinch turgandagi yuzasi asos qilib olinadi. bu yuza yer sirtidagi har bir nuqtada shovun chiziqqa, ya’ni yerning tortish kuchi va markazdan qochirma kuchning teng ta’sir etuvchisi bo‘lgan og‘irlik kuchi yo‘nalishiga perpendikulyar (normal) bo‘ladi; bo‘nday yuza sathiy …

3 / 5

hamaydi. yer qobig‘idagi massa zichligini aniq bilmay turib, geoidning materikdagi yuzasi ko‘rinishini aniqlab ham bo‘lmaydi. yer qa’rida uzluksiz davom etuvchi geologik o‘zgarishlar tufayli yer uzluksiz kerishib turadi, bu hol geofizikaviy o‘zgarishlar sababchisi bo‘lganidan, yer shaklini o‘rganishda unga statikaviy holatda deb qaramay, balki dinamikaviy jarayon ta’siridagi harakat shakli deb qarash to‘g‘riroq bo‘ladi. shunga ko‘ra, o‘zgaruvchan harakatdagi bu geoidning shakl va o‘lchamlarini matematika formulalari bilan ifodalab bo‘lmaydi. bu geoid o‘rniga yuzasi matematikada aniqlanadigan, o‘zi geoidga eng yaqin keladigan (o‘xshashroq bo‘lgan) boshqa matematik shakl qabul qilinadi. ko‘p tadqiqot ishlarining natijasi bo‘yichageoidga eng yaqin keladigan shakl aylanish ellipsoidi deb topildi; geoid yuzasiga ellipsoid yuzasi ko‘proq to‘g‘ri kelishi aniqlandi. 2.3-shaklda yerning taxminiy fizikaviy yuzasi savd, geoid kl hamda ellipsoid mn keltirilgan. geoid yuzasi kl bir tekis ketmay, yerning ichki zichligiga qarab, to‘lqinsimon ko‘rinishda ketgan. a va v nuqtalardan ellipsoidga normal tushgan mn bilan shu a va v nuqtalardagi shovun chiziqlar pq orasidagi u burchak shovun …

4 / 5

kerakki, bu-ellipsoidni orentirlash deyiladi. agar ellipsoid geoidga yoki geoid ellipsoidga joylansa, bular bir–biriga hamma nuqtalari bilan yopishib turmaydi (urunmaydi), balki geoidning ba’zi nuqtalariellipsoidning ustidan yoki ichidan o‘tadi. bu yuzlarning tengmasligi (farqi) 150m dan oshmaydi. geoidning shaklini va yerning fizik yuzasini o‘rganishda ularning qay nuqtada qanday farq qilishi aniqlanadi. bu farq va ellipsoid parametrlari asosida geoid va haqiqiy yer shakli modelini yasash mumkin. yer yuzasining turli uchastkasida olib borilgan o‘lchash natijalarini matematik ishlab chiqish bir yuzada bo‘lishi uchun o‘lchash loyihalash yo‘li bilan bir ellipsoid yuzasiga keltiriladi, ya’ni bir yuzaga nisbat beriladi. masalan, joyda o‘lchangan av masofa (2.3-shaklga qarang) tuzatmalar berilib, mn ellipsoid yuzasidagi av bilan ifodalanadi va hisoblash ishlarida av dan foydalaniladi. geoid o‘rniga qabul qilingan ellipsoid yuzasi pqp1q1 (2.4-shakl) rr1 o‘q atrofida aylanishdan hosil bo‘lgan, uning o‘lchamlari ellipsoidning kata yarim o‘qi oq=oq1=a va kichik yarim o‘qi or= r1=v qiymatlari bilan yoki katta yarim o‘qi a va sferoid (ellipsoid) ning siqilishi …

5 / 5

6 356 433 1:299,6 1909 sh.amerika xeyford 6 378 388 6 356 912 1:297,0 1940 sssr krasovskiy 6 378 245 6 356 863 1:298,3 ellipsoid o‘lchamlarining turlicha bo‘lishi turlicha izohlanadi. 1859 yili rus harbiy geodezisti f. f. shubert buni “yer uch o‘qli ellipsoid bo‘lishidan” dedi. uningcha yer yolg‘iz aylanish o‘qi bo‘yicha siqilmay, ekvator o‘qi bo‘yicha ham siqilgan va bu siqilish :8870 ga teng. o‘sha davrda f. f. shubert fikriga e’tiroz bildiruvchilar ham bo‘ldi. lekin keyin f. n. krasovskiy bajargan ishlar natijasi f. f. shubert haq ekanini ko‘rsatdi. 1880 yili klark yer uch o‘qli bo‘lib, uzun meridian o‘zoqlamasi g‘arbiy 815 da, kaltasi sharqiy 8145 da, ekvator yarim o‘qlari uzunligidagi farq 450 m, degan fikrni aytdi. bu sohada f. n. krasovskiy rahbarligida a. a. izotov va boshqalar bajargan ish yerning uch o‘qli ekanini ochiq ko‘rsatdi. sobiq itfoq olimlaridan a. a. mixaylov, m. s. molodenskiy va boshqalar keyingi vaqtda yer shaklini gravmetrik usul …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 5 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "yerning shakli va o‘lchamlari"

2-ma’ruza. yerning shakli va o‘lchamlari. reja: 1. yerning shakli va o‘lchamlari haqida yangi qarashlar. 2. sathiy yuza. 3. geoid. 4. referens ellipsoid. tayanch iboralar: nyuton nazariyasi, qutblar, ellipsoid, gradus o‘lchash usuli, sathiy yuza, og‘irlik kuchi, dengiz sathidan balandlik, geoid, listing, geologik o‘zgarishlar, shovun chiziq, referens ellipsoid, ekvator tekisligi, aylanish o‘qi, orientirlash, yer parametrlari, gravmetrik aniqlash, fizik geodeziya, shubert, krasovskiy ellipsoidi. yer shaklini va kattaligini (o‘lchamlarini) bilish yer yuzasini qog‘ozda tasvirlash, turli ilmiy va texnik ishlar olib borish uchun zarur. 1682 yili mashhur olim i. nyuton (1643-1727) e’lon qilgan nazariya-butun dunyo tortishish qonuniga binoan, yer o‘z o‘qi atrofida katta tezlik bilan aylanishi tuf...

Этот файл содержит 5 стр. в формате DOCX (183,0 КБ). Чтобы скачать "yerning shakli va o‘lchamlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: yerning shakli va o‘lchamlari DOCX 5 стр. Бесплатная загрузка Telegram