mavjud bo‘lgan va qo‘llaniladigan norma, qoida standard yo‘riqnomalar turlari

PPTX 33 pages 460.0 KB Free download

33 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 460.0 KB

File type PPTX

Pages 33

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 33

powerpoint presentation mehnat muhofazasiboʻyicha mavjud boʻlgan va qoʻllaniladigan norma , qoida standard yoʻriqnomalar turlari режа: 12-мавзу. иш ҳақи ва меҳнат муносабатлари 1 2 3 4 яратилганмаҳсулот вадаромадларнинг тақсимланиш тамойиллари ишҳақининг иқтисодий мазмуни ишҳақини ташкилэтишшакллариватизимлари меҳнатмуносабатларинингиқтисодий мазмунивакасабауюшмаларинингроли ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг тақсимланиш тамойиллари бўйича турлича назариялар 1.яратилганмаҳсулот вадаромадларнинг тақсимланиш тамойиллари французолимиж.б.сей «ишлабчиқаришнинг учомили»деганғояни илгарисуриб,ундатоварларниишлабчиқаришда меҳнат,ервакапиталбаб-бараварқатнашади, уларҳамма даромадларманбаидирвабинобариндаромадларҳам шуомилларўртасидатақсимланади,дебкўрсатади. америкаликиқтисодчи олимж.б.кларкнинг қўшилган омил(сўнггиқўшилганкапиталёкиишчикучи)унумдорлигидеганғоясига асосбўлибхизматқилади. ж.б.кларкўзининг«бойликларнингтақсимланиши»номлиасаридаяратилганбойликучалаомилўртасидауларнингҳар бирияратганмаҳсулот миқдорига(яъниунумдорлигига)қараб тақсимланади,дебкўрсатди. сейвакларкғояларининг ижобийтомониқуйидагилардан иборат: 1 2 капитал, ерваишчикучи (жонлимеҳнат)нингҳар учаласитоварёкихизматнингнафлилигинияратишдақатнашиши кўрсатилади; яратилганнафлиликмиқдори биланбуучалаомилнингмиқдори ваунумдорлигиўртасидабоғлиқлик мавжудлиги,агарбуучалаомилбир-биригамосравишдамиқдор васифатжиҳатидан ошса,товарларвахизматларҳажми ҳам кўпайишиасосланади. 1 сейвакларкғояларининг камчиликлари сейвакларк,ҳали иқтисодиёт назариясиетарлиривожланмагандаврдаяшаб,ижодэтганликлариучун, товарвахизматлардагавдаланганмеҳнатнинг иккиёқлама тавсифиниваунданкелибчиқувчи товарнингиккихилхусусиятинитушунмаганликларитуфайли, капиталваер товарнафлилигинияратишдапассивравишдақатнашсада,қиймат яратмасликларини, уларфақат эскиришигатенг,яъниамортизацияажратмаларигатенгқийматни янгитоваргажонлимеҳнат таъсиридаўтказишини,янгиқиймат эсафақат жонлимеҳнат томониданяратилишиникўрсатибберолмаган. 2 3 сейвакларкғояларининг камчи

2 / 33

ликлари кларктомониданяратилганқўшилган меҳнат унумдорлигинингкамайибборишқонуни турлиомилларнингбир-биригамослигитаъминланмаган,кўр-кўронахаражатлароширибборилганҳамда илмий-техникатараққиёти мутлақо тўхтабқолган даврга(ҳолатга)москелиб,ҳозирги замонривожланганбозориқтисодиёти шароитигатўғри келмайди. сейвакларкайтганларидек,ҳозирги даврдаяратилганбойлик,тўғрироғи миллиймаҳсулотнинг ҳаммаси буучалаомилнингмиқдори ваунумдорлигигақараб тақсимланмайди, балкиунингамортизацияажратмалари,марказлашганфондларташкилқилингандан қолган қисми шуомилларгақараб унингэгалариўртасидатақсимланади. ҳозирги даврдамамлакатимиздаамалгаоширилаётганиқтисодий ислоҳотлар талаблариниҳисобга олиб,яратилганмаҳсулотни тақсимлашнинг асосиййўналишлари а)умуманолгандамаҳсулотни,бинобариндаромадларнитақсимлаш ҳамдоимбирхилбўлмай, балкишудаврдаамалқилиб турганиқтисодий муносабатлартизимига,жумладанмулкчиликмуносабатларигабоғлиқ бўлади.ишлабчиқаришнинг моддийшарт-шароитлари,яъникапиталгамулкчиликнингтурлишаклларимавжудбўлган,ергаэсадавлатмулкибўлибтурганшароитдаяратилганмиллиймаҳсулот мулкэгалари(давлат,жамоа,хусусий,шахсий)ваишчикучинингэгасибўлганишчи-хизматчиларўртасидатақсимланади.бундадаромадларнингбирқисми албаттаумумжамиятманфаатлариникўзлабишолибборувчидавлатихтиёригакелибтушади; б)миллиймаҳсулотдан энгаввалошумаҳсулотни яратишдақатнашган ишлабчиқариш воситаларинингқиймати,аниқроғи, амортизациясуммасиажратибқўйилади,чункибусуммаасосийишлабчиқариш воситаларини(асосийкапитални)қайта тиклашучунзарурдир; в)унданкейинтурлихилтабиийофатвабошқа турлихилфавқулодда ҳодисаларнинг таъсиринибартарафқилиш,ишлабчиқариш вахизматкўрсатишниўзмаромидатўхтовсизолибборишникафолатлашучунсуғурта фондлари,қариялар,болалар,ногиронларватурлибошқа камтаъминланганоилаларниҳимоя қилиш учуннафақа ҳамда ижтимоийҳимоя фондларигаажратилади; г)давлатнибошқариш,мамлакатмудофаасинимустаҳкамлаш,аҳолининг тинчҳаётини вамеҳнатини қўриқлаш,мамлакатмиқёсида фан-маданиятни,таълимтизимини,соғлиқни сақлашни ривожлантиришучунфондлараж

3 / 33

ратилади 2.ишҳақининг иқтисодий мазмуни яратилганялпиичкимаҳсулотнинг унингишлабчиқарувчилари ўртасидамеҳнатнинг миқдори, сифативаунумдорлигигақараб тақсимланади-ган қисмиишҳақидебюритилади. ишҳақи мазмунинианиқлашгабўлгантурлихилёндошувлар д.рикардоват.мальтусларнинг«яшашучунвоситаминимуми»концепциясидаишҳақинияшашучунзарурвоситаларнингфизиологикминимумибиланбирхилдебҳисобланади.лекинишҳақини яшашучунзарурвоситаларнингфизиологикминимумибиланбирхилдебқараш тўғри эмас.буминимумўзичигаишчикучишаклланадиганиқтисодий,ижтимоийвамаданийшарт-шароитлартуғдирган эҳтиёжларни ҳам олади.шубиланбиргаишчикучинархинингқуйи чегарасинияшашучунзарурвоситалармиқдорининг минимумибилананиқлаш,ишгаёлловчиларишҳақини мазкурқуйи чегараданпасайтиришгаинтилишигаолибкелишимумкин.иқтисодий жиҳатдан ривожланганмамлакатларнингхўжаликамалиётидагиишҳақининг даражасиникузатишшуникўрсатадики,ишчикучибозоридареалишҳақининг ўртачадаражасияшашучунзаруржисмонийвоситаларминимумигақараганда анчаюқори даражадаўрнатилган. ишҳақи мазмунинианиқлашгабўлгантурлихилёндошувлар қийматнинг меҳнат назарияси(инглизклассиксиёсийиқтисод мактаби,марксистикйўналишидагииқтисодчилар)ишчикучиниалоҳида,ўзигахостовардебҳисоблайди.шусабаблибуназарияишҳақигатоварбўлганишчикучиқийматининг ўзгарганшакли,яънипулдагиифодасисифатидақарайди вауниишчикучинитакроришлабчиқариш учунзарурбўлгантирикчиликвоситалариқиймати сифатидааниқлайди.мазкурғоя тарафдорлариишчикучиқийматига бирқатор омиллар,аввалотабиийшарт-шароитлар,аҳолининг маданийривожланиши,уларнингмалакасиваишчиоиласинисақлаш ҳамда уларнингтабиийтакроришлабчиқариш шароитларитаъсирқилишини кўрсатади.шубиланбиргабуғояда ҳаётий эҳтиёжлар ҳамда уларнингқондирилиш усулларимамлакатнингилмий-техникавий,ижтимоий-иқтисодий вамаданийривожланишидаэришилгандаражагабоғлиқлиги таъкидланади. ишҳақи мазмунинианиқлашгабўлгантурлихилёндошувлар буфикрларҳозирги даврдаҳам кўпгинакўзгакўринганиқтисодчи олимлартомониданмаъқулланиб такрорланмоқда.масалан: а.ф.шишкин,е.ф.борисовларўзларининг«иқтисодиёт

4 / 33

назарияси»дарсликларидаишҳақини ишчикучи товарқийматининг пулдагиифодасидебтаърифламоқдалар. ҳозирги замониқтисодиёт назариясидаайриммуаллифлар(жумладан, «экономикс»дарсликларида,в.д.камаевраҳбарлигида нашрэтилган«иқтисодиёт назарияси»дарслигивабошқаларда)[1]ишҳақинимеҳнат нархисифатида,айримлариэса[2]меҳнат бозоридагиталабватаклифнингмувозанатнархисифатидаталқин этадилар. бунда уларасосанбозордамеҳнат сотиладидеганбизнингчанотўғри тушунчагаасосланишади.меҳнат ишчикучинингфункцияқилиши,унингмаълуммақсадга қаратилган фаолиятжараёнибўлиб,унингнақиймати,нанархийўқлиги,бужараённибозоргаолибчиқиб сотиббўлмаслигифандаҳам, реалҳаётда ҳам,иқтисодий амалиётдаҳам ҳаммага аёнбўлганвааллақачон исботланганмасаладир.шунингучунбуниисботлашгаҳаракат қилмасак ҳам бўлади. ишҳақининг мазмунитўғрисидаги турлиназарияларни, (турлимамлакатлардагиваўзмамлакатимиздагиамалиётни)умумлаштириб,қуйидаги хулосаларничиқариш мумкин. 1 2 3 4 5 ишҳақи тўғрисидаги назариялардаунгабиртомонламаёндашишхусусиятимавжудбўлиб,унингмураккабвакўпқиррали иқтисодий жараёнэканлигиозгинаэътиборданчетдақолган. ишҳақининг умумийдаражасиҳардоимҳар бирмамлакатдаиқтисодиётнинг эришгандаражасига,яъниумумиймеҳнат унумдорлиги,миллиймаҳсулот ҳажми,унингаҳоли жонбошигатўғри келадиганмиқдорига боғлиқ бўлади. ишҳақининг миқдори ишчикучинитакроришлабчиқаришга, ишчинингўзини,оилааъзоларинибоқишга етадигандаражадабўлишилозим. ишҳақининг миқдори вадаражасиишчикучинингмалакаси,унингмеҳнати унумдорлигибиланбоғлиқ бўлади. ишҳақининг даражасиҳар бирфирмаёкикорхонадаишлабчиқаришнинг эришгандаражасибилан,яъниишлабчиқарилган васотилганмаҳсулот ҳажми вабиришчигатўғри келганмиқдори биланбоғлиқ бўлади. ишчи учун қандай шаклда ва қанча миқдорда иш ҳақи олиши эмас, балки унга қанча миқдорда товарлар ва хизматлар сотиб олиши мумкинлиги муҳим. шу сабабли номинал ва реал иш ҳақи фарқланади. номинал иш ҳақи бу маълум вақт давомида олинган пул суммаси ёки пул шаклидаги иш ҳақи. реал иш ҳақи – бу номинал иш ҳақига сотиб олиш мумкин бўлган товарла

5 / 33

р ва хизматлар миқдори. бошқача айтганда реал иш ҳақи – бу номинал иш ҳақининг «харид этиш» қобилияти. ўз-ўзидан аниқки, реал иш ҳақи номинал иш ҳақига ва харид қилинадиган товарлар (ва хизматлар) нархига боғлиқ. шундай экан, реал иш ҳақи бошқа шароитлар бир хил бўлганда, номинал иш ҳақига тўғри мутаносибдир ва истеъмол буюмлари ва хизматлар нархининг даражасига тескари мутаносибдир. бу миқдорлар нисбатини формулада қуйидагича тасвирлаш мумкин: vp = vh p бу ерда: vp - реал иш ҳақи ; vh - номинал иш ҳақи ; р - истеъмол буюмлари ва хизматларнинг нарх даражаси. номинал иш ҳақи ишлаб топилган пул даромади даражасини, реал иш ҳақи эса ходимларнинг истеъмоли ва фаровонлик даражасини тавсифлайди. ишҳақини ташкилэтишдаунингиккитаасосийшакли вақтбай ишбай вақтбай ишҳақиходимнингмалакаси,меҳнатининг сифативаишлаганвақтига қараб тўланадиганишҳақидир.уодатдамеҳнатнинг натижаларинианиқ ҳисоблаб бўлмайдиган, балки улараниқ вазифалардоирасинибажаришбиланбелгиланадиганвақтда(масалан, инженер-техникходимларвахизматчилар,созловчилар,электромонтёрларвашукабиларгаҳақ тўлашда)ёкимаҳсулот ишлабчиқариш технологикжараёнинингборишибиланбелгиланадиганвабевоситаишчигабоғлиқ бўлмаганпайтларда(масаланконвейерларваавтоматлинияларидаишлаш)қўлланилади. ишбайишҳақиишчинингишлабчиқарган маҳсулот миқдори васифатиёкибажарганишинингҳажмига қараб бериладиганишҳақидир.маҳсулот бирлигиучунтўланадиганишҳақи миқдори, таърифставкасидагиҳақни ишлабчиқариш нормасигатақсимлаш йўлибилананиқланади.ҳақ тўлашшаклларининганиқ меҳнат шароитлариниҳисобга оладигантурлариишҳақининг тизиминиташкилқилади.чунончи,ишчиларнингбирқисмига тўғри ишбайтизимибўйичаҳақ тўланади. бундаишлабчиқариш меъёриқай …

Want to read more?

Download all 33 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mavjud bo‘lgan va qo‘llaniladigan norma, qoida standard yo‘riqnomalar turlari"

powerpoint presentation mehnat muhofazasiboʻyicha mavjud boʻlgan va qoʻllaniladigan norma , qoida standard yoʻriqnomalar turlari режа: 12-мавзу. иш ҳақи ва меҳнат муносабатлари 1 2 3 4 яратилганмаҳсулот вадаромадларнинг тақсимланиш тамойиллари ишҳақининг иқтисодий мазмуни ишҳақини ташкилэтишшакллариватизимлари меҳнатмуносабатларинингиқтисодий мазмунивакасабауюшмаларинингроли ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг тақсимланиш тамойиллари бўйича турлича назариялар 1.яратилганмаҳсулот вадаромадларнинг тақсимланиш тамойиллари французолимиж.б.сей «ишлабчиқаришнинг учомили»деганғояни илгарисуриб,ундатоварларниишлабчиқаришда меҳнат,ервакапиталбаб-бараварқатнашади, уларҳамма даромадларманбаидирвабинобариндаромадларҳам шуомилларўртасидатақсимланади,дебкўрсатади. америкаликиқтисодчи олимж.б.кларкнинг қўшилга...

This file contains 33 pages in PPTX format (460.0 KB). To download "mavjud bo‘lgan va qo‘llaniladigan norma, qoida standard yo‘riqnomalar turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: mavjud bo‘lgan va qo‘llaniladig… PPTX 33 pages Free download Telegram