davriy qatorlarning asosiy unsurlari

DOCX 14 стр. 393,6 КБ Бесплатная загрузка

14 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 393,6 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 14

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 14

davriy qatorlarda ekonometrik modellashtirish 7-ma’ruza davriy qatorlarda ekonometrik modellshtirish reja: 7.1. davriy qatorlarning asosiy unsurlari 7.2. davriy qatorlar tendentsiyasini modellashtirish 7.3. mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish 7.1. davriy qatorlarning asosiy unsurlari ekonometrik modellarni ikki turdagi ma’lumotlar asosida qurish mumkin: 1) turli ob’ektlar to’plamini ma’lum bir vaqtdagi holatini tavsiflovchi ma’lumotlar; 2) bitta ob’ektning holatini qator ketma-ket kelgan vaqtda tavsiflovchi ma’lumotlar. ( vaqtli qator –bu ma’lum bir ko’rsatkichning bir qancha ketma-ket kelgan momentlar yoki davrlardagi qiymatlar yig’indisidir. )birinchi turdagi ma’lumotlar asosida tuzilgan modellar fazoviy modellar deb, ikkinchi turdagi ma’lumotlar asosida tuzilgan modellar esa vaqtli qatorlar modellari deb ataladi. vaqtli qatorlarning har bir darajasi bir qancha omillarning ta’siri natijasida yuzaga keladi va bu omillarni shartli ravishda uchta guruhga bo’lish mumkin: 1) qatorning tendentsiyasini shakllntiruvchi omillar; 2) qatorning tsiklik tebranishini shakllantiruvchi omillar; 3) tasodifiy omillar. o’rganilayotgan xodisa va jarayonlarda omillar turli ko’rinishlarda namoyon bo’lganda qator darajalarining vaqtga bog’liqligi turli shakllarda bo’lishi mumkin. birinchidan, ko’pchilik …

2 / 14

akterga ega bo’ladi, chunki ko’pchilik iqtisodiy tarmoqlarning iqtisodiyoti yilning davrlariga bog’liq (masalan, yozgi davrda qishloq xo’jaligi mahsulotining bahosi qishki davrdagiga nisbatan arzonroq bo’ladi, kurort shaharlarida qish faslida ishsizlik darajasi yozgi faslga nisbatan yuqori bo’ladi). uzoq vaqt oralig’i uchun ma’lumotlarning katta massivi mavjud bo’lganda bozor kon’yukturasining umumiy dinamikasi hamda mamlakat iqtisodiy holati bilan bog’liq bo’lgan tsiklik tebranishlarni aniqlash mumkin. 7.1b)-rasmda faqat mavsumiy komponentaga ega bo’lgan gipotetik davriy qatorlar keltirilgan. ayrim vaqtli qatorlar hech qanday tendentsiyaga va davriy komponentalarga ega bo’lmaydi, ularning har bir keyingi darajasi qatorning o’rtacha darajalari yig’indisi va ayrim (manfiy yoki musbat) tasodifiy komponentalardan tashkil topadi. 7.1v)-rasmda faqat tasodifiy komponentalarga ega bo’lgan qator keltirilgan. albatta, yuqorida keltirilgan modellarning hech biridan to’lig’icha haqiqiy ma’lumotlar kelib chiqmaydi. asosan, modellar uchchala komponentalarni o’z ichiga oladi. qatorning har bir darajasi tendentsiya, davriy tebranishlar va tasodifiy komponentalar ta’sirida shakllanadi. ko’p holatlarda vaqtli qatorlarning haqiqiy darajasini trend, tsiklik va tasodifiy komponentalarning yig’indisi yoki ko’paytmasi shaklida …

3 / 14

lgan usullaridan biri qator darajalarini vaqtga bog’liqligini yoki trendni tavsiflovchi analitik funktsiyalarni tuzishdan iborat. bu usul vaqtli qatorlarni analitik tekslash deb ataladi. vaqt bo’yicha bog’lanishlar turli shakllarda bo’lishi mumkin, ularni aniq bir shaklga keltirish uchun turli ko’rinishdagi funktsiyalardan foydalaniladi. trendlarni tuzish uchun ko’proq quyidagi funktsiyalar qo’llaniladi: · chiziqli trend: · giperbola: · eksponentsial trend: · ko’rsatkichli funktsiya shaklidagi trend: · ikki va undan yuqori tartibli parabola: yuqorida keltirilgan trendlarning har birining parametrlarini oddiy ekku bilan aniqlash mumkin. bunda bog’liq bo’lmagan erkli o’zgaruvchi sifatida t=1,2,…,n vaqt, bog’liq o’zgaruvchi sifatida vaqtli qatorning haqiqiy darajalari olinadi. chiziqli bo’lmagan trendlar uchun avval ularni chiziqli holatga keltiruvchi standart amallar bajariladi. tendentsiya turlarini aniqlashning bir qancha usullari mavjud. eng ko’p tarqalgan usullar qatoriga o’rganilayotgan jarayonni sifat jihatidan tahlil qilish, qator darajalarini vaqtga bog’liqligi grafigini qurish va uni tahlil qilish, dinamikaning ayrim asosiy ko’rsatkichlarini hisoblash usullarini kiritish mumkin. tendentsiya turlarini aniqlashda qator darajalarining avtokorrelyatsiya koeffitsientlarini qo’llash mumkin. …

4 / 14

i bo’ladi. vaqtli qatorda chiziqli bo’lmagan tendentsiya qanchalik kuchli bo’lsa, olingan koeffitsientlar shunchalik yuqori darajada farqlanadi. agar qator chiziqli bo’lmagan tendentsiyaga ega bo’lsa, eng yaxshi tenglamani trendni asosiy shakllarini saralash, har bir tenglama uchun tuzatilgan determinatsiya koeffitsienti()ni hisoblash va maksimum qiymatga ega bo’lgan tuzatilgan determinatsiya koeffitsientli tenglamani tanlash yo’llari bilan tanlab olish mumkin. 3-misol. trend parametrlarini hisoblash. «n»-yilning 10 oyi nominal oylik ish haqining oylar bo’yicha «n-1»-yilning dekabr oyidagi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati haqidagi ma’lumotlar 7.1-jadvalda berilgan. 7.1-jadval. «n»-yilning 10 oyi nominal oylik ish haqining oylar bo’yicha «n-1»-yilning dekabr oyidagi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati oylar nominal oylik ish haqining o’sish sur’ati oylar nominal oylik ish haqining o’sish sur’ati yanvar 82,9 iyun 121,6 fevral 87,3 iyul 118,6 mart 99,4 avgust 114,1 aprel 104,8 sentyabr 123,0 may 107,2 oktyabr 127,3 berilgan vaqtli qatorni grafigini tuzamiz (7.2-rasm). ( nominal ish haqining o’sish sur’ati ) vaqt, oylarda qatorning xaqiqiy darajalarqatorning …

5 / 14

gi qator trendga ega ekanligidan dalolat beradi. bu qatorning darajalari va darajalarning logarifmlari bo’yicha avtokorrelyatsiya koeffitsientlari qiymatlarining taxminan teng bo’lishi quyidagi xulosani keltirib chiqaradi: agar qator chiziqli bo’lmagan tendentsiyaga ega bo’lsa, demak u aniq bo’lmagan shaklda ifodalangan. shuning uchun qatorning tendentsiyasini modellashtirish uchun ham chiziqli, ham chiziqli bo’lmagan funktsiyalardan foydalanish mumkin, masalan darajali yoki eksponentsial trendlardan. eng yaxshi trend tenglamasini keltirib chiqarish uchun trendlarning asosiy turlari parametrlarini aniqlaymiz. ushbu hisob-kitoblarning natijalari 7.3-jadvalda keltirilgan. jadvaldagi natijalarga asosan eng yaxshi trend, darajali shakldagi trend, uning uchun tuzilgan determinatsiya koeffitsienti boshqalarga qaraganda yuqori. darajali trend tenglamasidan chiziqli shaklda ham, berilgan darajali shaklda ham foydalanish mumkin. asl holda bu tenglama quyidagi ko’rinishga ega: yoki 7.3-jadval “n”-yilning 10 oyi nominal ish haqining “n-1”- yilning dekabr oyi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati davriy qatori uchun trendlar tenglamalari trend turi tenglama chiziqli 0,887 0,873 ikkinchi tartibli parabola 0,937 0,920 darajali 0,939** 0,931** eksponentsial 0,872** 0,856** giperbola …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 14 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "davriy qatorlarning asosiy unsurlari"

davriy qatorlarda ekonometrik modellashtirish 7-ma’ruza davriy qatorlarda ekonometrik modellshtirish reja: 7.1. davriy qatorlarning asosiy unsurlari 7.2. davriy qatorlar tendentsiyasini modellashtirish 7.3. mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish 7.1. davriy qatorlarning asosiy unsurlari ekonometrik modellarni ikki turdagi ma’lumotlar asosida qurish mumkin: 1) turli ob’ektlar to’plamini ma’lum bir vaqtdagi holatini tavsiflovchi ma’lumotlar; 2) bitta ob’ektning holatini qator ketma-ket kelgan vaqtda tavsiflovchi ma’lumotlar. ( vaqtli qator –bu ma’lum bir ko’rsatkichning bir qancha ketma-ket kelgan momentlar yoki davrlardagi qiymatlar yig’indisidir. )birinchi turdagi ma’lumotlar asosida tuzilgan modellar fazoviy modellar deb, ikkinchi turdagi ma’lumotlar asosida tuzilgan modellar ...

Этот файл содержит 14 стр. в формате DOCX (393,6 КБ). Чтобы скачать "davriy qatorlarning asosiy unsurlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: davriy qatorlarning asosiy unsu… DOCX 14 стр. Бесплатная загрузка Telegram