xiva xonligi o’lchov birliklari

DOCX 15 pages 50.6 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 50.6 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi universiteti mustaqil ish ____________ fakulteti ________________ yo’nalishi ____-guruh talabasi ______________ mavzu: xiva xonligi o’lchov birliklari. reja: 1) qadimgi sharq o’lchov birliklari tarixi 2) xiva xonligida ishlatilgan o’lchov birliklari. 1) har bir o‘lchov birligi o‘zining uzoq tarixiga ega. o‘lchov birliklari mavjud bo‘lmagan davrlarda odamlar o‘z ehtiyojlaridan kelib chiqib, biror narsaning miqdorini o‘lchashda ulardan foydalanganlar. ilgari inson tana a’zolari ham o‘lchov vositasi sifatida qo‘llanilgan. bizga yetib kelgan yozma yodgorliklarda ular o‘z ifodasini topib, turli davrlarda har xil yuritilgan. asosiysi, bu o‘lchovlarni hamma ham ishlata olishini hisobga olgan holda joriy etishgan. masalan, ularni ishlatish uchun barmoq, qo‘l, qadam, ko‘z, quloq, bo‘g‘in, chaqirim, qo‘sh, tegirmon, mo‘ndi, tirsak, tosh va boshqa narsalar asos qilib olingan. 1918 yil — dunyoda metrik tizim joriy qilingunga qadar o‘rta osiyo mamlakatlarida quyidagi o‘lchov birliklari bo‘lgan. chunonchi, marhala, farsax, (farsang), tosh yig‘och tanob, botmon, pud, isbat (barmoq), qadoq, chorak, quloch, tutam, enli, …

2 / 15

da kenglik va uzunliklarni chizib qo‘ydim» deb aytgan edi. unda 1 «cho‘zim» qancha uzunlikka teng degan savol tug‘ilishi tabiiy, 1 cho‘zim-0,5; 0,6, metr. demak, u holda 10 cho‘zim — 5-6 metr bo‘ladi. shunday qilib bobomiz beruniy diametri 5-6 metrlik yarimta globus yasagan. abu ali ibn sinoning «tib qonunlari» asarida dirham, davraq, misqol, ritl (yoki ratl) kabi o‘nlab o‘lchov birliklari ishlatilgan. yoki so‘z mulkining sultoni alisher navoiyning 4 tomli izohli lug‘atida «qari» so‘zi ko‘p ishlatilgan, ya’ni bir qari barmoq uchidan tirsakkacha bo‘lgan uzunlik o‘lchovi deb berilgan. 1 qari qo‘l uchidan tirsakkacha masofa bo‘lib, 6 tutamga tengdir, 1 tutam esa 4 enlikka, 1 enlik 6 arpa donasining bo‘ylanmasiga tengdir. bobur davrida ishlatilgan ziro atama o‘lchov birligi 75 santimetrga teng bo‘lib, sharq mamlakatlarida keng qo‘llanilgan. ba’zan ziro o‘lchov birligi ishlatilishiga qarab har xil qiymatga ham ega bo‘lgan. forsiylarning gaziga, turkiylarning esa qarichiga to‘g‘ri kelgan. o‘rtacha qiymati 54,04 santimetr deb qabul qilingan. hozirgi vaqtda …

3 / 15

r g‘ulom, sharof rashidov, nazir safarov, odil yoqubov, pirimqul qodirov, mirmuhsin kabi zamondosh adiblar asarlarida ham uchratish mumkin. shu ma’noda ba’zi bir sharq mamlakatlarida ishlatilgan o‘lchov birliklarini keltirib o‘tmoqchimiz: 1 marhala 25-30 kilometrga teng. 1 sotix — maydon o‘lchovi bo‘lib, 10 x 10=100 metr kvadratga teng. 1 botmon — 78 pudga yoki 128 kg.ga teng. 1 qarich — bosh barmoq bilan jimjiloqning barmoq yoyilmasiga teng, ya’ni 19-20 santimetrga teng. 1 enlik — bir barmoq eniga teng (18-20 mm) yoki 1 enlik-6 ta arpa donasining bo‘ylanmasiga teng. 1 farsax (farsang) — masofa o‘lchov birligi — 6 km.ga teng, 1 yig‘och — masofa o‘lchov birligi — 5985 metr, ba’zi joylarda 8-9 km.ga teng 1 tanob — maydon o‘lchovi, turli joylarda turlicha: bir gektarning oltidan biridan to yarim gektarigacha bo‘lgan. 1 put — 16 kg. 1 isbat (barmoq) — 2-2,5 santimetr. 1 qadoq — 409,5 gramm. 1 chorak — 250 gramm. 1 tutam …

4 / 15

istonda (xix asrda) 88,9 sm. andijon va marg‘ilonda (xix asrda) 83-84 sm. bo‘lgan. 1 paxsa — 60 santimetrga teng. 1 qo‘sh (suv) — ho‘kiz bilan bir kunda haydalgan yerni sug‘orish uchun ketgan suvga teng deb olingan. 1 tegirmon — tegirmon toshini aylantiradigan miqdordagi ariq suviga teng. 1 paysa — 50 grammga teng og‘irlik o‘lchovi. 1 paqir — 2 tiyinlik chaqa pul. 1 miri — 5 tiyinlik chaqa pul. 1 tanga — buxoro amirligida 15 tiyinga, qo‘qon xonligida 20 tiyinga teng bo‘lgan kumush pul. 1 so‘lkavoy — 1 so‘mlik tanga. 1 aruzza (guruch doni)-0,017 gramm. 1 sha’ira (arpa doni)-0,059 gramm. 1 habba — 0,059-0,071 gramm. 2) xiva xonligi va boshqalarda ishlatilgan o’lchov birliklari. pitl – og‘irlik o‘lchov birligi, agar 1 xorazm dirhami = 3,125g ligi hisobga olinsa, u holda 1 pitl = 330x3,125 = 1031,25g bo‘ladi. beruniy va ibn sino asarlarida 1 ritl = 340 gramm deb berilgan. misqol - og'irlik …

5 / 15

sqollarni qo'llashgan. bu misqollar ( l misqol = 4,46 g) hozirgi kunda ham mamlakatimizda, shuningdek, ba'zi sharq mamlakatlari ham qo'llanilmoqda. farg'ona vodiysida xorazmning 100 arpa doniga teng va qiymati 4,55 g bo'lgan misqoli qo'llanilgan ( 1 misqol= 100 arpa doni = 4,55 g). beruniy va ibn sino asarlarida berilgan jadvallarda misqolning o'rtacha qiymati 4,25 g ga teng qilib berilgan. misqolning boshqa mamlakatlardagi qiymatlari quyidagicha bo'lgan: misrda uning qiymati 0,195 g li 24 karat bilan aniqlanadi. bu holda 1 misqol = 24 karat = 24 x 0, 195 = 4,68 g. suriyada misqolning qiymati 3,14 g bo'lgan dirhamni ko'paytirish yo'li bilan aniqlangan ; 1 misqol = dirham =17/12 x 3,14 = 4,4483 g bo'lgan. iroqda bir misqol =4,46 g bo'lgan. eronda 14-asrda 1 misqol 4,3 g ga,18 asrda 4,613 g ga , 1890 yildan keyin esa 4,639 g ga teng bo'lgan; lekin amalda 16 -asrdan boshlab misqolning 4,6 g li qiymati …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xiva xonligi o’lchov birliklari"

o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi universiteti mustaqil ish ____________ fakulteti ________________ yo’nalishi ____-guruh talabasi ______________ mavzu: xiva xonligi o’lchov birliklari. reja: 1) qadimgi sharq o’lchov birliklari tarixi 2) xiva xonligida ishlatilgan o’lchov birliklari. 1) har bir o‘lchov birligi o‘zining uzoq tarixiga ega. o‘lchov birliklari mavjud bo‘lmagan davrlarda odamlar o‘z ehtiyojlaridan kelib chiqib, biror narsaning miqdorini o‘lchashda ulardan foydalanganlar. ilgari inson tana a’zolari ham o‘lchov vositasi sifatida qo‘llanilgan. bizga yetib kelgan yozma yodgorliklarda ular o‘z ifodasini topib, turli davrlarda har xil yuritilgan. asosiysi, bu o‘lchovlarni hamma ham ishlata olishini hisobga olgan holda joriy etishgan. masalan, ularni ishla...

This file contains 15 pages in DOCX format (50.6 KB). To download "xiva xonligi o’lchov birliklari", click the Telegram button on the left.

Tags: xiva xonligi o’lchov birliklari DOCX 15 pages Free download Telegram