o'rta asr yaqin sharq mamlakatlari o'lchov birliklari

DOCX 14 sahifa 38,0 KB Bepul yuklash

14 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 38,0 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 14

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 14

mavzu; o'rta asr yaqin sharq mamlakatlari o'lchov birliklari reja; kirish 1. metrologiya tushunchasi va qadimgi o’lchov birliklari. 2. sharq mamlakatlari va o’rta osiyo xaalqlari o’lchob birliklari. kirish qadimgi o’lchov birliklari poydevoriga ajdodlarimiz qadimdan tamal toshi qoyib kelishgan. dastlab ular, kundalik ishlarida zarur bolgan vaqt, uzunlik, yuza, hajm va ogirliklarni olchash uchun kerak bolgan usullarni topib, ulardan amalda foydalanishgan. eng qadimgi olchash birliklari antropometrik, yani insonning muayyan azolariga muvofiqlikka yoki moyillikka asoslangan holda kelib chiqqan olchash birliklari hisoblanadi. haqiqatdan ham ular vaqtni olchashda erta, kech, kun, tun, kun–tun kabi atamalardan foydalanishgan bolsa, uzunlikni olchashda qadam, qarich, quloch, barmoq, tirsak, shuningdek arpa yoki bugdoy donlaridan yoki ot yolidan foydalanishgan. yuza va hajmlarni esa boshqa malum yuza yoki hajmga nisbatan qiyoslab olchashgan. ogirlikni olchash uchun bir narsani vazni ikkinchi narsani vazni bilan solishtirilgan, bunda asosan don (arpa, bugdoy, noxat va hakozo) va meva (danak, yongoq va haqozo) donalaridan foydalanishgan. olchashning mana shunday oddiy …

2 / 14

d etiladi. vaholanki olchovshunoslik poydevoriga ajdodlarimiz juda qadimdan asos qoyib kelishgan. olchov va olchov birliklari togrisidagi bir qator malumotlar buyuk olim abu abdulloh muhammad ibn muso al-xorazmiy asarlarida keltirilgan bolsa, ulug olim ahmad fargoniy esa dunyoda birinchi bolib (861 yili) suv sathini olchaydigan asbob kashf etgan va uni yasab amalda qollagan. yusuf xos xojibning turkiy tilda yozilgan «qutadgu bilig» asarida olchov va olchov birliklaridan foydalanibgina qolmay, balki olchash va iyyor ishlariga tegishli bilimlarni mukammal bilishga chaqirilgan. boy madaniy merosga ega bolgan, jahon fani xazinasiga bebaho hissa qoshgan ozbek хalqi qadimdan olchovshunoslik sohasiga va uning rivojlanishiga katta ahamiyat berib kelgan. olchovshunoslik bilan shugullanuvchi kasb egalari bolgan. mamlakatimiz kutubxonalari, arxiv va muzeylarida organilmagan, 20 mingdan ortiq tarixiy yozma manbalar mavjud bolib, albatta ularni varaqlasangiz uzoq otmishda qollanilgan olchov birliklariga duch kelasiz. qollanmaga kiritilgan qadimgi olchov birliklari tarixiga oid malumotlar orta osiyo va mamlakatimiz xalqlari tarixini organishda muhim manba bolib xizmat qiladi. boy …

3 / 14

ayniqsa, osha davrning oqimishli kishilari olchash sohasiga tegishli ilmlarning yaratilishiga oz hissalarini qoshish bilan birga kishilarni shu sohadagi ilmlarni oganishga ham chaqirishgan. natijada yuzlab olchovlar va olchov birliklarini yaratishgan va amalda qollashgan. olchov va olchov birliklari togrisidagi bir qator malumotlar buyuk xorazmlik olim abu abdullox muhammad ibn muso al-xorazmiy algebraik risolasining «olchashlar haqida» deb ataladigan va geometriya (xandasa) ga doir qismida keltirilgan. olim bunda uzunlik, yuza va hajmlarni hisoblash va olchash usullari bilan topishga katta ahamiyat bergan. unda tanob, gaz, barmoq kabi olchov birliklari va olchov yogochi kabi olchash vositalari togrisida yaxshi malumotlar berilib, ularni amalda qollashning yol-yoriqlari korsatilgan. xorazmiy «quyosh soatlari togrisida risola» asarida ham olchash sohasiga munosib hissa qoshgan. ulug olim ahmad fargoniy dunyoda birinchi bolib (861 yil) suv satxini olchaydigan asbob kashf etgan va uni yasab amalda qollagan. u «quyosh soatini yasash haqida kitob» asarini ham yozib olchovshunoslik sohasining rivojlarishiga munosib hissa qoshgan. buyuk allomalar abu rayhon …

4 / 14

asaridagi, amir temur, alisher navoiy, zaxriddin muhammad bobur va boshqa onlab olimu-fozillarning asarlaridagi malumotlardan ham bilsa boladi. suv sathini olchashda qollaniladigan olchov va olchov birliklari ham xalqimiz tomonidan yaratilgan, «quloq» , «tegirmon » singari olchov birliklari bunga misol bola oladi. 19-asrda rossiya orta osiyoni bosib olganidan song u mahalliy aholiga «ovrupa madaniyati » ni singdirish rejalarini amalga oshirdi. 1894 yili rossiya hukumati ras olchovini turkistonda sozsiz qollash togrisida korsatma elon qildi. otish muddati yirik savdogarlar uchun 3 yil, boshqalar uchun esa 5 yil qilib belgilangan edi. shundan keyin qadimgi mahalliy olchov va olchov birliklariga oid barcha malumotlar sekin-asta muomaladan siqib chiqarila boshladi. masalan, 30-yillardk tahlil orniga analiz, sarjin orniga sajen, tanob orniga desyatina , chaqirim orniga versta kabi olchov birliklari qollaniladi. frantsiya kabi mamlakatlarda ham, orta asrlarda feodal knyazliklarda bir-biridan farq qiluvchi, turli olchov birliklari ishlatilgan. sanoat inqilobi dunyo mamlakatlari ortasidagi savdo-sotiqning rivojlanishi turli olchov birliklaridan voz kechib, yagona metrik …

5 / 14

n, shuningdek don eni-yu ot yolining eni qollanilgan bolsa, ikkinchidan, bugdoy, arpa donlarining ogirlik olchovi sifatida qollanilishidir. orta osiyo hududidan, buyuk ipak yolining otishi, garb bilan sharq o`rtasida joylashganligi uchun ajdodlarimiz tomonidan kashf qilingan olchov va olchov birliklari dunyoning tort tomoniga tarqalib, osha tomon xalqlari tomonidan bazan bizning tilimizda, yoki bolmasa, oz tillariga tarjima qlinib qollanilgan. 1 shuning uchun ham musulmon davlatlari, shu jumladan orta osiyo davlatlarida qollanilgan olchov va olchov birliklari kopchilik tadqiqodchilardan biri nemis olimi v.xintsdir. u maroqashdan to hindistongacha bolgan hududdagi musulmon davlatlarida qollanilgan olchov va olchov birliklarini oz qollanmasida keltirib, katta ish qilgan. ayniqsa, osha vaqt olchov birliklarini metrik tizimga aylantirib berishi uning fanga qoshgan katta hissasidir. biroq u bazi noaniqliklarga yol qoygan. orta osiyodagi orta asr olchov va olchov birliklari togrisida v. xintsga nisbatan biroz aniqroq malumotlar e. a. davidovich tomonidan keltirilgan. lekin e. a. davidovich ham xatolarga yol qoyilgan manbalardan foydalanib yozgan qollanmasida bir …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 14 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o'rta asr yaqin sharq mamlakatlari o'lchov birliklari" haqida

mavzu; o'rta asr yaqin sharq mamlakatlari o'lchov birliklari reja; kirish 1. metrologiya tushunchasi va qadimgi o’lchov birliklari. 2. sharq mamlakatlari va o’rta osiyo xaalqlari o’lchob birliklari. kirish qadimgi o’lchov birliklari poydevoriga ajdodlarimiz qadimdan tamal toshi qoyib kelishgan. dastlab ular, kundalik ishlarida zarur bolgan vaqt, uzunlik, yuza, hajm va ogirliklarni olchash uchun kerak bolgan usullarni topib, ulardan amalda foydalanishgan. eng qadimgi olchash birliklari antropometrik, yani insonning muayyan azolariga muvofiqlikka yoki moyillikka asoslangan holda kelib chiqqan olchash birliklari hisoblanadi. haqiqatdan ham ular vaqtni olchashda erta, kech, kun, tun, kun–tun kabi atamalardan foydalanishgan bolsa, uzunlikni olchashda qadam, qarich, quloch, barmoq, tirsak, shuni...

Bu fayl DOCX formatida 14 sahifadan iborat (38,0 KB). "o'rta asr yaqin sharq mamlakatlari o'lchov birliklari"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o'rta asr yaqin sharq mamlakatl… DOCX 14 sahifa Bepul yuklash Telegram