o`zbek afsun-duolarining mavzu va vazifadoshlik jihatidan tasnifi

DOC 176.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1662625625.doc αζαρ o`zbek afsun-duolarining mavzu va vazifadoshlik jihatidan tasnifi yaqin paytlarga qadar o`zbek afsun-duolari, ularning ijtimoiy-maishiy hayotda tutgan o`rni, vujudga kelishlari, ijtimoiy vazifalari, obrazlar tizimi, poetik tabiati jiddiy o`rganilmay kelindi. chunki xalq afsun-duolariga diniy folklor tamg`asi bosilib, ilmiy jihatdan o`rganishga arzimaydigan narsa sifatida chetga surib qo`yilgan edi. asrimizning 80 yillariga kelib afsun-duolarga ilk bor ilmiy qiziqish folklorshunos b.i.sarimsoqov tomonidan bildirildi. uning «o`zbek marosim folklorining janrlar sostavi, genezisi va poetikasi» nomli doktorilk dissertatsiyasida xalq afsun-duolariga kichik bir bo`lim ajratildi1. totalitar tuzum hukm surgan, dinga, xalq ijodi va milliy maroislarga munosabat jiddiy to`siqlarga, qarshiliklarga uchrab turgan bir paytda, afsun-duolar «diniy folklor» hisoblangan bir sharoitda xalq afsun-duolariga to`xtalish, ularni ilk bor ilmiy istifodaga kiritish, uning ayrim janrlar haqida fikr bildirishning o`zi katta ilmiy jasorat edi. shu bois ham uning xalq afsun-duolari haqidagi izlanishlari «o`zbek marosim folklori» deb atalgan fundamental monografiyasiga kiritilmagan edi2. bu narsada tadqiqotchi emas, balki tuzum, shu tuzumning «labbay» deb ijrochisi …

namunalari ham muayyan darajada o`zgarishlarga, soxtalashtirishlarga uchraganligi, qolaversa, bu borada ilmiy tadqiqotlarning nihoyatda ozligi tufayli o`zbek folklorining mazkur turiga mansub material jiddiy tasnif etilmagan. shunga qaramay to`plangan material o`zbek xalq afsun-duolarining tarixiy asoslarini yoritishga, ularning mazmun va mohiyatni, poetik tabiati va vazifalarini imkon doirasida o`rganish hamda ayrim to`xtamlarga kelishga imkon beradi, boshqacha aytganda, o`z tadqiqotimizga jalb etilayotgan ashyoviy dalillar o`zbek xalq afsun-duolarining xix va xx asrining birinchi yarmidagi holati, ko`rinishlari va vazifalari haqida ma`lum bir tasavvurlarga kelishga imkon beradi. xalq afsun-duolarini o`rganishning qator o`ziga xos sabablari mavjud. ulardan eng asosiylari quyidagilardan iborat. birinchidan, hali sof ilmiy meditsina vujudga kelmagan bir paytda kishilar turli xildagi kasalliklardan, tasodifiy falokatlar (ilon, qoraqurt, chayon chaqishi) kabilardan qanday vositalar asosida qutulganlar? afsun-duolarning semantik tabiatini, qo`llanish usullari va vazifalarini o`rganish ana shu aytilganlarga javob topishga imkon beradi. ikkinchidan, davrlar o`tishi, fan texnika taraqqiyoti xalqning maishiy hayotini, uning dunyoqarashini tubdan o`zgartirib yubordi. binobarin, uzoq ajdodlarimizning e`tiqodiy qarashlarini, …

umuman, o`zbek xalq afsun-duolarini mukammal tadqiq qilish, eng avvalo, ularni izchil ilmiy tasnif etishdan boshlanadi. chunki, bunday tasnif hozirga qadar amalga oshirilmagan. prof.b.sarimsoqovning yuqorida zikr qilingan doktorilk dissertatsiyasida esa faqat marosim bilan aloqador afsun-duolar haqida juda qisqa to`xtalingan. mana shu holatni hisobga olib xalq afsun-duolarini quyidagicha tasnif etishni lozim topdik. i. turli xastaliklarda aytiladigan afsun-duolar. ular tarixiy asoslari hamda tili jihatidan ikki xildir: a) diniy afsun-duolar. bu xildagi afsun-duolar xalq orasida keng tarqalgan bo`lsalar ham, biroq ular tarixan xalq afsun-duolaridan farqlanib turadilar. diniy afsun-duolar «qur`on» va boshqa muqaddas manbaalardan olingan bo`lib, asosan o`qimishli kishilar-mullalar, eshon va otinbibilar tomonidan o`qilgan. biz xalq afsunlarining u yoki bu turi haqida to`xtalganimizda imkon doirasida diniy afsun-duolar haqida ham to`xtalib o`tamiz. bunday yo`l tutish xalq afsun-duolarini diniy duolar bilan mazmuniy hamda boshqa jihatlardan o`zaro qiyoslashga imkon beradi; b) sof xalqona afsun-duolar. bular o`z ildizlari jihatidan xalqning ruhlar, dastlabki ajdodlar haqidagi e`tiqodiy qarashlari bilan aloqadorlikda vujudga …

jot qidirganda ana shu sayyoralardan madad tilangan. buning uchun ular shomon qiyofasidagi tirik insonga va ruhlarga singanlar. chunki shomon ruhlar olami va insonlar o`rtasidagi aloqani ta`minlovchi g`ayri tabiiy kuchga ega bo`lgan shaxslar hisoblanganlar. shomonlikda inson quyosh, oyo, osmonni va osmondagi sayyoralarni o`ziga hukmron deb bilgan va ularning ta`siriga sig`inishadi. bu ta`sir esa inson tug`ilgan kundan o`limiga qadar davom etadi, deb qaralgan. inson o`lgach, undagi ruh esa tirik qoladi. marhumning u dunyodagi, ya`ni ruhlar olamidagi holati, sharoiti unga bu dunyoda qilingan marosimlarning qanday o`tkazilishiga bog`liq bo`ladi. agar marhumga tez-tez yaxshi marosimlar o`tkazilib turilsa, uning arvohlari tinch bo`lib, o`lganing qarindosh-urug`lariga ziyon yetkazmas emish. agar uning ruhiga is chiqarilmasa, arvoh notinch bo`lishi, hatto tiriklarga ziyon yetkazishi mumkin emish. shomonlikda islom, xristian va boshqa dinlardagidek gunoh degan tushuncha yo`q, unga ruhlar tomonidan yetkaziladigan zarar ziyon-zahmatlar gunoh degan tushuncha o`rnida tushunilgan. masalan, kishi qalloblik yoki biror boshqa yomonlik qilsa, uning uy-joyiga o`t ketishi, hayvonlari qirilib …

qlaridan iborat bo`lib, ular mavjud ruhlarni yaxshi(rahmoniy) va yomon(shaytoniy)kabi turlarga bo`lganlar5. rahmoniy ruhlar kishilarga g`amxo`rlik qilib, ularni yomon ruhlardan, ziyon-zahmatlardan himoya qilishadi, deb tasavvur qilganlar. shuning uchun ham baxshilar u yoki bu bemorni davolashda aziz avliyolar va muqaddas ruhlarga murojaat qilishib, ulardan madad tilaganlar. baxshilar faoliyatida uchta narsa juda ham sehrli, g`ayri tabiiy qudratga ega deb qaralgan. biri-so`z, ya`ni afsun-duolar. ikkinchisi-o`t va uning poklovchilik xususiyati. uchinchisi-aylana(doira)jodusi. shuning uchun ham o`rta osiyo, xususan o`zbek, baxshilarida ana shu uch narsa muayyan darajada ishtirok etadi va ularga muqaddas narsa sifatida qaraladi. o`zbeklarda ilgari biror shaxs kasal bo`lib qolsa, uning kasalligi yomon ruhlarning zarari deb qaralgan va davolash uchun baxshilar chaqirtirilgan yoki ularning huzuriga bemor olib borilgan. baxshilar bemor tanasiga joylashib olgan ziyon-zahmatni quvish uchun maxsus aytimlarni aytib, ma`lum xatti-harakatlarni bajarganlar. yevropaliklar tilida baxshining bemorni davolash jarayoni seans deb yuritilgan bo`lsa, o`zbeklarda o`yin deb atalgan. bu o`yinlar turli jondorlarning qoni vositasida o`tkazilgan. chunki, qadimgi …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "o`zbek afsun-duolarining mavzu va vazifadoshlik jihatidan tasnifi"

1662625625.doc αζαρ o`zbek afsun-duolarining mavzu va vazifadoshlik jihatidan tasnifi yaqin paytlarga qadar o`zbek afsun-duolari, ularning ijtimoiy-maishiy hayotda tutgan o`rni, vujudga kelishlari, ijtimoiy vazifalari, obrazlar tizimi, poetik tabiati jiddiy o`rganilmay kelindi. chunki xalq afsun-duolariga diniy folklor tamg`asi bosilib, ilmiy jihatdan o`rganishga arzimaydigan narsa sifatida chetga surib qo`yilgan edi. asrimizning 80 yillariga kelib afsun-duolarga ilk bor ilmiy qiziqish folklorshunos b.i.sarimsoqov tomonidan bildirildi. uning «o`zbek marosim folklorining janrlar sostavi, genezisi va poetikasi» nomli doktorilk dissertatsiyasida xalq afsun-duolariga kichik bir bo`lim ajratildi1. totalitar tuzum hukm surgan, dinga, xalq ijodi va milliy maroislarga munosabat jiddiy to`siqlarga,...

DOC format, 176.5 KB. To download "o`zbek afsun-duolarining mavzu va vazifadoshlik jihatidan tasnifi", click the Telegram button on the left.

Tags: o`zbek afsun-duolarining mavzu … DOC Free download Telegram