o`zbek xalq afsun-duolar folklor janri sifatida

DOC 101.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1662838389.doc αζαρ o`zbek xalq afsun-duolar folklor janri sifatida reja: 1. folklor va uning xususiyatlari 2. afsun-duolar haqida 3. afsun-duolarning tuzilishi 4. afsun-duolar vujudga kelish davrlari. xalqimiz o`rtasida afsun qilmoq, duo o`qimoq, dam solmoq kabi birikmali atamalar bilan yuritiluvchi aytimlar borki ular folklorshunoslikda deyarli o`rganilmagan. xalq afsun-duolari tahliliga o`tishdan oldin ikki og`iz yuqoridagi atamalar xususida to`xtalib o`tishga to`g`ri keladi. chunki ayrim manbalarda yuqoridagi atamalar noto`g`ri izohlangan. jumladan, «o`zbek tilining izohli lug`atida» «afsun» atamasi fors-tojik tilidan olingan deyiladiki1, aslida bu atama arab tilidan olingan va sehr, jodu ma`nolarini anglatadi2. «duo» atamasi ham arab tilidan olingan so`z bo`lib, xudoga va boshqa g`ayri tabiiy kuchlarga sig`inish orqali o`zgalarga yaxshilik yoxud yomonlik tilash ma`nosini anglatadi3. «dam» esa fors-tojik tiliga mansub so`z bo`lib, u nafas ma`nosini ifodalaydi4. yuqoridagi qisqacha izohlardan shu narsa ma`lum bo`ladiki, xalq turmushida keng qo`llanilib kelingan aytimlarning aksariyati arab, fors-tojik atamalari bilan yuritiladi. buning eng asosiy sabablari, bizning nazarimizda, quyidagilarda: birinchidan, xalq o`rtasida …

q vaqtlar fors-tojik tilining o`rta osiyo xalqlarida adabiy til vazifasini ado etishi ham xalq o`rtasidagi ayrim aytimlarni tojikcha atamalar bilan nomlashga olib kelgan. umuman, xalq aytimlarining yerli aholi bilmaydigan tillarga mansub so`zlar bilan nomlanishi ana shu aytimlarga sirlilik, g`ayri tabiiylik bag`ishlangan. shuning uchun ham xalq shu aytimlarni o`z tilidagi so`zlar bilan atashga nechog`lik imkoniyatlarga ega bo`lishiga qaramay, ularning nomlarini o`zgartirmay kelmoqda. afsun-duolar xalq hayotining ajralmas bir qismi sifatida juda qadim zamonlarda vujudga kelgan. chunki kishilar o`zlarini turli-tuman kasalliklardan, ofat va falokatlardan, ziyon-zahmatlardan, o`g`ri va qaroqchilardan, yirtqich va darandalardan saqlash kerak bo`lganda, o`zgalarga ta`sir ko`rsatish yoki zarar yetkazishga harakat qilganlar. xuddi mana shunday intilish va istak asta-sekin rang-barang xatti-harakatlar vositasida aytiladigan aytimlarning yaratilishiga olib kelgan. bu xildagi aytimlar esa uzoq davrlar aytilaverish oqibatida tobora qat`iy shakl mazmunga ega bo`lgan afsun-duolar shaklini olgan. albatta, bunday aytim-duolarning kelib chiqishi qadimgi ajdodlarimizning tabiat kuchlari oldida ojizliklari, nochorliklari oqibatidan boshqa narsa emas. chunki inson o`z …

b-surilib ketadimi, yoki qilichining dami qaytadimi-bularning barchasini u g`ayri tabiiy harakat, yomon ko`z bilan qarash yoki so`z qudratidan deb biladi. bu narsa istar-istamas insondagi yuqorida aytilgan uch jihat oldida kishilarni sajda qilishga olib keladi. ammo har qanday holatda ham u xatti-harakat va so`zning sehrli qudratidan najot kutgan. chunki u o`zidagi so`zlash iqtidorini ilohiy qudrat deb bilgan6. albatta, so`z va uning sehr-jodu kuchi oldida sajda qilish, unga najot ko`zi bilan qarash uzoq o`tmishdan hozirga qadar ma`lum darajada saqlanib keladi. bevosita mana shu narsa tufayli turli-tuman afsun-duolar yaratilgan. mana shunga tayanib aytish mumkinki, so`zning jodu kuchiga, ta`sir qudratiga asoslanish afsun-duolarning xalq og`zaki ijodiga mansub mustaqil janrlar sifatidagi xususiyatlaridan biri sanaladi. biroq yolg`iz so`zning sehr-jodu kuchi hamma vaqt afsun-duolar uchun belgilovchi janr xossasi bo`la olmagan. ba`zan afsun-duolar matnini tashkil etuvchi so`zlarning sehr-jodu kuchi magik qudratga ega deb qaralgan narsalar (masalan, isiriq, qalampir, non, pichoq, pul, tuz va hokazolar) ko`magida kuchaytirilgan. hattoki, insondagi xatti-harakat …

a tutadi. magiyaning bu jihatini yaxshi bilgan taniqli ingliz olimi dj.frezer o`zining «oltin shoxa» asarida sehr-joduning quyidagicha ko`rinishlarini, ularning ta`sir ko`rsatishdagi o`ziga xosliklarini alohida qayd etadi, uning ko`rsatishicha, ikki xil magiya mavjud: 1) gomeopatik magiya; 2) mulokot magiyasi8. gomeopatik magiya (gomeo-yunoncha o`xshash, bir xil demakdir)talablariga ko`ra, o`xshash narsalar o`xshash narsalarni keltrib chiqaradi. demak, ibtidoiy kishilar tasavvuricha, biror kishining biror narsasiga ta`sir ko`rsatish orqali uning o`ziga ham ta`sir ko`rsatish mumkin deb qaraganlar. masalan, uning ko`ylagini g`ijimlash orqali uning joniga og`riq keltirish mumkin. yoxud boshqa misol: biror kishining yuragi deb faraz qilingan bir siqim xamirga igna sanchish orqali o`sha kishining yuragida sanchiq qo`zg`ash mumkin. muloqot magiyasida esa o`zaro muloqotda bo`lish orqali muloqotda bo`luvchi tomonlardan birida bo`lgan bir xususiyat ikkinchisiga yuqishi mumkin deb qaralgan. masalan, kinna kirgan shaxs oldida turish undagi kinnaning yuqi ikkinchisiga ham o`tadi deb qaralgan. xullas, magiyaning har ikki turida ta`sirning kuchini oshirish yoki ana shu ta`sirni qaytarish maqsadida turli …

rovchi v.p.petrovning fikrini to`la quvvatlaymiz10. demak, afsun-duolarga xos muhim hususiyatlardan biri ularning mahsus xatti-harakatlar va narsalar vositasida ijro etilishi hisoblanadi. bu xususiyat afsun-duolar ijrosidagi qadimiy sinkretik tabiatning saqlanib qolganligidan dalolat beradi. xalq afsun-duolariga xos muhim janr hususiyatlaridan yana biri ularning, ko`pincha, o`zga tillarda, ya`ni afsun-duo o`qiydigan va unga ishonadigan kishilarga noma`lum bo`lgan tillarda bo`lishi hisoblanadi. bu narsa afsun-duolarga nisbatan kishilarning qiziqishini, ixlosini oshiradi. noma`lum tilda aytilayotgan duo tinglovchiga ko`proq ta`sir ko`rsatadi, chunki matnning mazmunidagi noma`lumlik afsun-duoga sirlilik bag`ishlaydi. bu sirlilik esa afsun-duonning ko`rsatadigan ta`sir kuchini orttiradi. afsun-duolarga xos bunday hususiyat o`zbek materiali uchungina emas, balki barcha xalqaro materiali uchun ham tarixiy-tipologik holat sanaladi. taniqli rus faolklorshunosi p.g.bogatirevning qayd etishicha, slavyan xalqlaridagi afsun-duolar ham slavyanlar uchun noma`lum bo`lgan qadimgi yahudiy va boshqa tillarda saqlanib qolgan11. shu bois ham afsun-duolarga xos bu umumiy xususiyat bevosita afsun-duolarga xos yetakchi janr xususiyati sanaladi. masalan, ilon chaqqanda o`qiladigan quyidagi afsun-duo parchasida qadimgi yahudiy, hind, fors-tojik, …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "o`zbek xalq afsun-duolar folklor janri sifatida"

1662838389.doc αζαρ o`zbek xalq afsun-duolar folklor janri sifatida reja: 1. folklor va uning xususiyatlari 2. afsun-duolar haqida 3. afsun-duolarning tuzilishi 4. afsun-duolar vujudga kelish davrlari. xalqimiz o`rtasida afsun qilmoq, duo o`qimoq, dam solmoq kabi birikmali atamalar bilan yuritiluvchi aytimlar borki ular folklorshunoslikda deyarli o`rganilmagan. xalq afsun-duolari tahliliga o`tishdan oldin ikki og`iz yuqoridagi atamalar xususida to`xtalib o`tishga to`g`ri keladi. chunki ayrim manbalarda yuqoridagi atamalar noto`g`ri izohlangan. jumladan, «o`zbek tilining izohli lug`atida» «afsun» atamasi fors-tojik tilidan olingan deyiladiki1, aslida bu atama arab tilidan olingan va sehr, jodu ma`nolarini anglatadi2. «duo» atamasi ham arab tilidan olingan so`z bo`lib, xudoga va boshqa g`ayr...

DOC format, 101.0 KB. To download "o`zbek xalq afsun-duolar folklor janri sifatida", click the Telegram button on the left.

Tags: o`zbek xalq afsun-duolar folklo… DOC Free download Telegram