ontologik va munosabatdosh kategoriyalarning uyg'unligi

PPTX 31 pages 3.5 MB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 3.5 MB

File type PPTX

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

ontologik va munosabatdosh kategoriyalarning uyg'unligi toshkent tibbiyot akademiyasi termiz filiali d2/102-guruh talabasi qurolboyeva adolatning falsafa fanidan tayyorlagan mustaqil ishi-7 ontologik va munosabatdosh kategoriyalarning uyg'unligi reja: kategoriya tushunchasi va uning ta’rifi. yakkalik, xususiylik va umumiylik dialektikasi. mohiyat va hodisa dialektikasi. sabab va oqibat. sababiyat tushunchasi. imkoniyat va voqeylik dialektikasi. falsafa tarixida kategoriyalarga nisbatan turli yondoshuvlar. sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish yo‘lida izlanishlar olib borilgan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb etib borgan. dialektika kategoriyalarini tizimga solish va formal-mantiqiy fikrlashning umumiy qonunlarini ishlab chiqishga ilk urinish aristotel ijodi bilan bog‘liq. falsafa tarixida aristotel antik falsafani tizimga soluvchisi sifatida namoyon bo‘ladi. uning «organon» asari ishonchli, haqiqiy bilim olish vositasi sifatida qaralgan. («organon» - lot. orqanum - qurol, asbob, aristotel mantiqiy …

2 / 31

dagi ta'limot esa – u haqqoniy ekanligining bosh belgisi, degan xulosa kelib chiqadi. biroq borliq ziddiyatlari haqidagi fikr qanday qilib ziddiyatlardan xoli bo‘lishi mumkin? hamonki u borliqning ziddiyatligiga ishora qilmas ekan, u qanday qilib haqqoniy bo‘lishi mumkin? shu tariqa falsafiy kategoriyalar va formal mantiq kategoriyalari o‘rtasida farq yuzaga keladi. keyinchalik bu farq formal va dialektik mantiq o‘rtasidagi ziddiyatga aylanadi. formal mantiq biz qanday fikrlashimiz lozimligini ko‘rsatib, normativ funksiyani bajarish uchun mo‘ljallangan fikrlash qonunlari bilan cheklanadi. dialektik mantiq ham fikrlash va bilish metodlariga qo‘yiladigan talablari bajarilishi lozimligini ko‘rsatadi, biroq ayni vaqtda u dialektik mantiq qonunlari nafaqat bizning tafakkurimizda, balki narsalarning o‘z tabiatida ham amal qiladi, degan fikrga asoslanadi. yangi davr (xvii asr)da kategoriyalarning tahlili. yangi davrda fan yanada rivojlanadi. uning bosh vazifasini olimlar tabiat qonunlarini aniqlashda ko‘radilar. insonning aqli tabiat hodisalarining o‘xshash o‘zaro ta'sirlarida muqarrar tarzda takrorlanuvchi barqaror aloqalar mavjudligini qadim zamonlardayoq payqagan edi. bunda muhim, takrorlanuvchi xossalar fan va falsafa …

3 / 31

i-tuman o‘zgarmas narsalar va takrorlanuvchi jarayonlarning mexanik to‘plami sifatida tasavvur qilingan, bunda narsalar va jarayonlar o‘rtasidagi aloqalar doim ham teran asoslanmagan olamning ichdan ziddiyatliligi haqidagi tasavvur ko‘p jihatdan yo‘qolgan, qarama-qarshiliklar yo inson tafakkurining norasoligi, yo ayrim narsalar to‘qnashuvi sifatida anglangan. rivojlanish o‘zgarmas narsalar va jarayonlarning aylanma harakati sifatida tushunilgan. matematik bilimning ravnaq topishi olimlar e'tiborini tabiiy hodisalarning sifat jihatidan o‘ziga xosligiga emas, balki asosan ularning miqdor jihatiga qaratishga da'vat etgan . shunday qilib, qadimgilar dialektikasi o‘rnini ma'lum darajada dialektikaning muqobili sifatida tushuniladigan «metafizika» egallaydi. shuni ta'kidlash lozimki, «metafizika» atamasi odatda yo falsafa sinonimi sifatida, yo falsafa bo‘limi - ontologiya sifatida * invariant – mazmunini ayrim hodisalar turkumi barcha muayyan ko‘rinishlari asosiy belgilarining nisbatan barqaror majmui tashkil etadigan tushunchani ifodalovchi til birligi. tushuniladi. marksistik an'anada «metafizika» atamasi salbiy ma'no kasb etdi: dogmatizm, tafakkurning torligi, eski, qotib qolgan qarashlarga sodiqlik sifatida talqin qilindi. yangi davr falsafasi va fanining mazkur tavsifi haqiqatga uncha …

4 / 31

tning birligi tamoyilining asoslanishi – o‘sha davr fani yutuqlarining to‘liq bo‘lmagan ro‘yxatidir. shu sababli yangi davr va ma'rifat davri falsafasi dialektika tamoyillaridan butunlay voz kechish davri emas, balki dialektika rivojlanishining o‘ziga xos va ancha yetuk bosqichi hisoblanadi. nemis klassik falsafasining atoqli namoyandasi immanuil kant xvii-xviii asrlar fani va falsafasining g‘oyalari va kategoriyalarini tizimga solishga ahd qiladi. shu maqsadda u kategoriyalarning uch guruhi: hissiyot, idrok va aql kategoriyalarini farqlaydi. kant barcha kategoriyalar aprior (tajribada ko‘rilmagan) xususiyatga ega ekanligini qayd etadi. bilish kategoriyalarini kant tajribaga yo‘l ochadigan dastlabki konstruktiv sxemalar sifatida talqin qiladi. kategoriyalar bilayotgan inson hissiy taassurotlar xaosi ustiga «tashlaydigan» va har xil taassurotlarni tasniflash, ta'riflash va o‘zaro aloqani amalga oshiradigan tushunchalar «to‘ri»ga o‘xshatiladi. hissiyot kategoriyalari tarkibiga kant makon va vaqt tushunchalarini kiritadi. ular bizning o‘z sezgi organlarimiz ko‘rsatgan narsalarni umumlashtirish va anglab yetish qobiliyatimizni tavsiflaydi. idrok kategoriyalari tarkibiga kant kategoriyalarning to‘rt turkumi: miqdor, sifat, nisbat va modallikni kiritadi. u inson …

5 / 31

on (jon) g‘oyasi, erkin iroda g‘oyasi va «narsa o‘zida» g‘oyasini qayd etadi. xudo g‘oyasini esa, kant bu g‘oya predmetini shak-shubhasiz qabul qilish (u o‘z holicha mavjudligini taxmin qilish) uchun hyech qanday asosga ega emasligimizni ta'kidlaydi. bu g‘oya faqat bizga aql dunyodagi barcha aloqalarga oliy aql niyatining mahsuli sifatida qarashni amr etishini ko‘rsatadi. boshqacha aytganda, aql bizga, xudo borligi yoki yo‘qligidan qat'iy nazar, xudo amalda mavjud, deb taxmin qilishni buyuradi. ammo biz xudoning borligini aniq bila olmaymiz, chunki xudo g‘oyasi tajribada o‘z tasdig‘ini topmaydi. xudo g‘oyasi nazariy aqlni emas, balki amaliy aqlni tartibga solish vositasi (regulyatori) sifatidagina ma'no kasb etadi: agar tabiatshunos bu g‘oyaga nafaqat regulyativ darajada, balki intuitiv darajada ham amal qilsa (ya'ni xudo borligiga dalil-isbotsiz ham ishonchi komil bo‘lsa), bu yalqov aql sanaladi va u ilm bilan shug‘ullanmagani ma'qulroqdir. kant aql g‘oyalarini notanqidiy idrok etishdan saqlanishga chaqiradi. uning fikricha, aql g‘oyalari nafaqat konstruktiv, balki destruktiv rol o‘ynashi ham mumkin. …

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ontologik va munosabatdosh kategoriyalarning uyg'unligi"

ontologik va munosabatdosh kategoriyalarning uyg'unligi toshkent tibbiyot akademiyasi termiz filiali d2/102-guruh talabasi qurolboyeva adolatning falsafa fanidan tayyorlagan mustaqil ishi-7 ontologik va munosabatdosh kategoriyalarning uyg'unligi reja: kategoriya tushunchasi va uning ta’rifi. yakkalik, xususiylik va umumiylik dialektikasi. mohiyat va hodisa dialektikasi. sabab va oqibat. sababiyat tushunchasi. imkoniyat va voqeylik dialektikasi. falsafa tarixida kategoriyalarga nisbatan turli yondoshuvlar. sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqni...

This file contains 31 pages in PPTX format (3.5 MB). To download "ontologik va munosabatdosh kategoriyalarning uyg'unligi", click the Telegram button on the left.

Tags: ontologik va munosabatdosh kate… PPTX 31 pages Free download Telegram