nutqning asosiy fonetik birliklari

PPTX 48 pages 141.5 KB Free download

48 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 141.5 KB

File type PPTX

Pages 48

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 48

3-mavzu: chiroyli yozuv malakasini shakllantirish metodikasining rivojlanish tarixi. 4-mavzu:nutqning asosiy fonetik birliklari. reja: ona tili tovush tizimi haqida ma’lumot. fonetika haqida ma’lumot. tovush va harf. tayanch tushunchalar: fonetika, tovush, ton, unli, undosh, harf, yozuv, alifbo, alifbe, bo‘g‘in. tilshunoslikning nutq tovushlarini o‘rganadigan bo‘limi fonetika deyiladi. fonetika (grekcha phone «tovush» demakdir) nutq tovushlarining paydo bo‘lishini, ularning turlarini, tasnifini, nutq jarayonidagi turli o‘zgarishlarni tizimli ravishda o‘rganadi. nutqiy jarayon bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan bo‘g‘in, urg‘u, ohang kabi hodisalarni, shuningdek, adabiy tilning talaffuz me’yorlarini o‘rganish ham fonetikaning vazifasiga kiradi. nutq tovushlarining eshitilish jihati bunda nutq tovushlari tebranma harakat natijasida hosil bo‘ladigan tovush to‘lqinlari asosida o‘rganiladi. akustik jihatdan tovush bir jismning boshqa jismga urilishi, siqilishi natijasida tebranishi va havo to‘lqinining yuzaga kelishi hamda uning quloqqa eshitilishidir. akustik jihat nutq tovushlarining tabiiy tovushlar bilan o‘xshash tomonlari hisoblanadi. eshitilishi, ya’ni, akustik tomoniga ko‘ra tovushning bir qancha belgilari farqlanadi: 1. tovush kuchi. 2. tovush balandligi. 3. tovush tembri. nutqda …

2 / 48

i tovushlarga xos sifatiy belgidir. asosiy ton tovush paychalarining tebranishidan yuzaga kelsa, obertonlarning yuzaga kelishida og‘iz bo‘shlig‘i, burun bo‘shlig‘i asosiy rezonatorlik vazifasini bajaradi. ular yordamida aks sadolanish, ohangdorlik yuzaga keladi. unli tovushlar bir-biridan tembriga ko‘ra farqlanadi. tovush cho‘ziqligi deb tovush tebranishining davomiyligi asosida yuzaga keladigan miqdoriy belgiga aytiladi. tovush cho‘ziqligi ikkiga bo‘linadi: 1. ma’no ajratish uchun xizmat qiladigan cho‘ziqlik; 2. ma’no ajratish uchun xizmat qilmaydigan cho‘ziqlik. o‘zbek tilida deyarli ma’no ajratish uchun xizmat qiladigan cho‘ziqlik yo‘q. bu boshqa turkiy tillarda uchraydi. masalan, turkman tilida tovushning cho‘ziqligi ma’noni farqlashga xizmat qiladi: a:t (nom, ism) va at (yilqi), a:ch (qorni och) va ach (eshikni och), ba:r (menda bor) va bar (ishga bor) kabi. ma’noni ajratish uchun hizmat qilmaydigan cho‘ziqlik o‘zbek tilida uchraydi. masala n, imon-iymon, imom-iymom, navoi-navoiy kabi. bunda i tovushini cho‘ziq talaffuz qilish natijasida y undoshi orttiriladi. ba’zan nutqda turli uslubiy maqsadlarga ko‘ra unlilar, shuningdek ayrim o‘rinlarda sonor tovushlar cho‘zib talaffuz …

3 / 48

da rezonatorlik vazifasini bajaradi. nutq tovushlarining fiziologik (talaffuz) jihati nutq a’zolarining faoliyati bilan uzviy bog‘langan bo‘ladi. nutq tovushlarining hosil bo‘lishi paytidagi nutq a’zolarining harakati va holati artikulyatsiya deyiladi. shu jihatdan nutq tovushlarining yuzaga kelishidagi 2 muhim hodisa farqlanadi: artikulyatsiya o‘rni va artikulyatsiya usuli. nutq tovushlarining hosil bo‘lishida qatnashgan nutq organinning o‘pkadan kelayotgan havo oqimi kelib urilgan, to‘siq yuzaga kelgan qismi artikulyatsiya o‘rni sanaladi. masalan, b, p, m, v (qovun) undoshlari hosil bo‘lishida ikki lab faol qatnashganligi uchun artikulyatsiya o‘rniga ko‘ra lab-lab undoshlari; f, v (zavod) undoshlarining hosil bo‘lishida esa to‘siq pastki lab bilan yuqori tishlar orasida bo‘lganligi uchun shu tovushlar lab-tish undoshlari deb yuritiladi. nutq tovushining hosil bo‘lishida o‘pkadan kelayotgan havoning qay darajada o‘tishi artikulyatsiya usuli deyiladi. masalan, b, p undoshlari ikki lab orasidagi to‘siqdan zarb bilan portlab chiqqanligi uchun portlovchi; s, z undoshlari lab bilan tish orasidagi to‘siqdan sirg‘alib chiqqanligi uchun sirg‘aluvchi undoshlar hisoblanadi. nutq tovushlarining so‘zni shakllantiruvchilik va …

4 / 48

. shu jihatdan qaralganda, bosh so‘zining tarkibida 3 ta fonema mavjud, ya’ni b, o, sh fonemalari. ular shu so‘zni moddiy jihatdan shakllantirgan; besh so‘zini esa moddiy jihatdan b, e, sh fonemalari shakllantirgan. hozirgi o‘zbek adabiy tilida fonemalar 31 ta. ular akustik, fiziologik-artikulyatsion hamda tildagi vazifasiga ko‘ra dastlab 2 turga bo‘linadi: 1. unli fonemalar. 2. undosh fonemalar. unli va undosh fonemalar o‘zaro quyidagicha farqlanadi; 1. akustik jihatdan unlilar faqat ovozdangina iborat bo‘ladi, undoshlar esa shovqindan yoki shovqin bilan ovozning qo‘shilishidan iborat bo‘ladi. 2. fiziologik-artikulyatsion jihatdan unlilarni hosil qilishda o‘pkadan kelayotgan havo oqimi nutq organlarida to‘siqqa uchramay chiqadi, un (ovoz), tovush paychalarining tebranishidan hosil bo‘ladi. undoshlarni hosil qilishda esa havo oqimi og‘iz bo‘shlig‘ida turli to‘siqqa uchrab, shu to‘siqdan portlab yoki sirg‘alib chiqadi. undoshlarni hosil qilishda un paychalari tebranishi ham tebranmasligi ham mumkin. 3. vazifasiga ko‘ra ham unli va undosh fonemalar o‘zaro farqlanadi: 1. unlilar bo‘g‘in hosil qiluvchi asosiy tovush hisoblanadi. undoshlar o‘zicha …

5 / 48

bo’g’in, fonetik so’z, takt va fraza kiradi. supersegment birliklar – urg’u, ohang, melodika, pauza kabi ustama hodisalar bo’lib, ular so’zga, frazaga, gapga yoki nutqqa yaxlit holda aloqador bo’ladi va ular bilan birga qo’llanuvchi ustama hodisalar hisoblanadi. nutqning boshqa bo’laklarga bo’linmaydigan eng kichik birligiga tovush deyiladi. tovushlardan bo’g’in tashkil topadi bir havo zarb bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar yig’indisi bo’g’in deyiladi. ular so’zni hosil qiladi. nutq tovushlarining muayyan ketma-ketlikdagi ifoda plani fonetik so’z hisoblanadi. ikki kichik pauza orasiga joylashgan va yagona urg’u bilan aytiladigan bir yoki bir nechta bo’g’inning yig’indisi takt deyiladi. havo bulut edi. bu gap 2 ta taktdan iborat. birinchisi – havo, ikkinchi bulut edi. takt gapdagi urg’uli so’zga bog’liq bo’ladi. gapimizdagi uchinchi so’z urg’u olmagani uchun 2 ta takt ajratilyapti. har ikki tomondan chuqur pauza bilan ajratiladigan fonetik birlikka fraza (jumla) deyiladi. fraza gapga to’g’ri kelmaydi. gap – sintakti birlik. fraza fonetik birlik hisoblanadi. biz ona – vatanimizni …

Want to read more?

Download all 48 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutqning asosiy fonetik birliklari"

3-mavzu: chiroyli yozuv malakasini shakllantirish metodikasining rivojlanish tarixi. 4-mavzu:nutqning asosiy fonetik birliklari. reja: ona tili tovush tizimi haqida ma’lumot. fonetika haqida ma’lumot. tovush va harf. tayanch tushunchalar: fonetika, tovush, ton, unli, undosh, harf, yozuv, alifbo, alifbe, bo‘g‘in. tilshunoslikning nutq tovushlarini o‘rganadigan bo‘limi fonetika deyiladi. fonetika (grekcha phone «tovush» demakdir) nutq tovushlarining paydo bo‘lishini, ularning turlarini, tasnifini, nutq jarayonidagi turli o‘zgarishlarni tizimli ravishda o‘rganadi. nutqiy jarayon bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan bo‘g‘in, urg‘u, ohang kabi hodisalarni, shuningdek, adabiy tilning talaffuz me’yorlarini o‘rganish ham fonetikaning vazifasiga kiradi. nutq tovushlarining eshitilish jihati bunda nutq to...

This file contains 48 pages in PPTX format (141.5 KB). To download "nutqning asosiy fonetik birliklari", click the Telegram button on the left.

Tags: nutqning asosiy fonetik birlikl… PPTX 48 pages Free download Telegram