unli va undosh fonemalar paradigmasi

DOC 5 pages 42.5 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 42.5 KB

File type DOC

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

unli va undosh fonemalar paradigmasi reja: 1. unli fonemalar paradigmasi 2. undosh fonemalar paradigmasi unli fonemalar paradigmasi. tilning ko‘tarilishi darajasi (yuqori, o‘rta quyi) va lablanish-lablanmaslik belgilari kuchli pozitsiyadagi unli fonemalarning asosiy belgilari bo‘lib, bu ularning sistema hosil qiluvchi belgilari sanaladi. unlilarning til gorizontal holatiga ko‘ra (old qator, o‘rta qator va orqa qator) belgilari asosiy hisoblanmaydi. chunki bu belgilar ularga nutqiy yondosh tovushlar ta’sirida o‘zgarib turadi. masalan, [q] undoshi bilan qo‘shnichilik munosabatida [a] unlisi til orqalik xossasiga ega bo‘lsa, [k] undoshi qurshovida o‘z holatini saqlaydi. unli fonemalar yaxlit tizimni tashkil etib, bu tizim ham o‘z navbatida tizimchalarga bo‘linadi. [i] va [u] fonemalari «yuqori tor» belgisi ostida birlashib, bunday belgiga ega bo‘lmagan fonemalardan ajraladi. biroq [i] va [u] kichik paradigmasi a’zolari farqlovchi belgilari ([i]-lablanmaganlik va [u] - lablanganlik belgilari) asosida o‘z mustaqilliklarini saqlab qoladi va ziddiyatda turadi. [e]-[o‘] tizimchasi «o‘rta keng» belgisiga ko‘ra [i]-[u] tizimchasidan ham, [e]-[o] tizimchasidan ham farqlanadi. demak, unli …

2 / 5

va ikki a’zoli ziddiyatni (lablangan unlilar, lablanmagan unlilar), ikki belgi («tilning ko‘tarilish darajasi va lablanganli-lablanmaganlik birga olinadi») asosida olti a’zoli ziddiyatni hosil qiladi. undosh fonemalar paradigmasi. kuchli ziddiyatdagi undosh fonemalarni farqlovchi asosiy belgilar quyidagilar hisoblanadi: a)hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra; b)hosil bo‘lish usuliga ko‘ra; v)ovoz va shovqin ishtirokiga ko‘ra; hozirgi o‘zbek adabiy tilida 24 ta undosh fonema bor. boshqa sath birliklarida bo‘lgani kabi, fonemalarning ham asosiy belgilari korrelyativ va korrelyativ bo‘lmagan belgilarga ajraladi. ziddiyatda turgan fonemalarning birida bor, ammo ikkinchisida mavjud bo‘lmagan belgi korrelyativ belgi deyiladi. masalan, [b]-[p] zidlanishbda jarangli-jarangsizlik korrelyativ belgidir. ammo til oldi va portlovchilik belgisi har ikkala fonema uchun ham xos bo‘lganligi sababli korrelyativ bo‘lmagan belgi deyiladi. shuningdek, [x] undoshida jarangsizlik belgisi mavjud. ammo shu belgi asosida uni boshqa fonema bilan zid qo‘yib bo‘lmaydi. chunki [p] fonemasining jarangli jufti [b] fonemasidir. [x] fonemasining esa jarangli jufti o‘zbek tili fonologik tizimida mavjud emas. o‘zbek tilidagi 8 ta fonema uchun …

3 / 5

di shu belgisi asosida boshqa fonema bilan ziddiyatli juftlik hosil qila olmaydi. undosh fonemalar artikulyatsion o‘rniga ko‘ra quyidagi binar ziddiyatli munosabatlarga kirishadi: a)«lab-lab - til oldi»: [p]-[t]; [e]-[d]; [m]-[n]; [f]-[s]; [v]-[z]; [f]-[sh]; [v]-[l]; [v]-[r]; b)«lab-lab - til o‘rta» [f]-[y]; [v]-[y]; v)«lab-lab - til orqa» [p]-[k]; [b]-[k]; [f]-[x]; [v]-[g]; g)«lab-lab - bo‘g‘iz» [f]-[h]; [v]- [h]; d)«til oldi - til orqa» [t]-[k];[t]-[q]; [d]-[g];[s-x]; [z]-[g]; [n]-[g]; hosil bo‘lish usuliga ko‘ra undosh fonemalar quyidagi ziddiyatli munosabatlarda bo‘ladi: a)«portlovchi-sirg‘aluvchi»: [p]-[f]; [b]-[v]; [t]-[s]; [d]-[z]; [t]-[sh];[k]-[x]; [d]-[j];[g]-[g‘];[k-][x]; [x]-[q][g]-[x]; ayrim fonemalar affikat fonemalar bilan teng qiymatli ziddiyatda bo‘ladi: [t]-[ng], [d]-[dj]; sirg‘aluvchi fonemalar ham affrikat fonemalar bilan teng qiymatli ziddiyat hosil qiladi: [sh]-[ch], [j]-[dj]. yana quyidagi ziddiyatli juftliklar mavjud: a)«portlovchi-shovqinli - burun sononti»: [b]-[m]; [d]-[n]; [g]-[n]; b)«sirg‘aluvchi - sonant»: [z]-[l]; [j]-[r]; v)«shovqinli sonant - burun sonant»: [v]-[t]; [l]-[n]; [r]-[n]; g)«yon sonant-titroq sonant»: [l]-[r]; «titroq sonant -til o‘rta sonant»: [f]-[y]. adabiyotlar 1. abduazizov a.a. o’zbek tilinbing fonologiyasi va morfonologiyasi. –t.:o’qituvchi, …

4 / 5

unli va undosh fonemalar paradigmasi - Page 4

5 / 5

unli va undosh fonemalar paradigmasi - Page 5

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "unli va undosh fonemalar paradigmasi"

unli va undosh fonemalar paradigmasi reja: 1. unli fonemalar paradigmasi 2. undosh fonemalar paradigmasi unli fonemalar paradigmasi. tilning ko‘tarilishi darajasi (yuqori, o‘rta quyi) va lablanish-lablanmaslik belgilari kuchli pozitsiyadagi unli fonemalarning asosiy belgilari bo‘lib, bu ularning sistema hosil qiluvchi belgilari sanaladi. unlilarning til gorizontal holatiga ko‘ra (old qator, o‘rta qator va orqa qator) belgilari asosiy hisoblanmaydi. chunki bu belgilar ularga nutqiy yondosh tovushlar ta’sirida o‘zgarib turadi. masalan, [q] undoshi bilan qo‘shnichilik munosabatida [a] unlisi til orqalik xossasiga ega bo‘lsa, [k] undoshi qurshovida o‘z holatini saqlaydi. unli fonemalar yaxlit tizimni tashkil etib, bu tizim ham o‘z navbatida tizimchalarga bo‘linadi. [i] va [u] fonemalari «yuqor...

This file contains 5 pages in DOC format (42.5 KB). To download "unli va undosh fonemalar paradigmasi", click the Telegram button on the left.

Tags: unli va undosh fonemalar paradi… DOC 5 pages Free download Telegram