o’zbek tilining tarixiy taraqqiyot bosqichlari

DOCX 16 sahifa 36,8 KB Bepul yuklash

16 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 36,8 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 16

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 16

mavzu: o’zbek tilining tarixiy taraqqiyot bosqichlari rеjа: 1. o‘zbek xalqi va uning shakllanish tarixi 2. o‘zbek adabiy tili taraqqiyotini davrlashtirish 3. hozirgi o‘zbek adabiy tili va uning shevalarga munosabati 4. hozirgi o‘zbek adabiy tilining o‘rganilish tarixi va bosqichlari o‘zbek xalqi va uning shakllanish tarixi. har qanday xalqning etnik tarixi unga berilgan nomga nisbatan qadimiydir. shuningdek, o‘zbek xalqi va kelib chiqish tarixi ham uning nomiga nisbatan qadimroqqa borib taqaladi. «o‘zbek» termini aslida dashti qipchoqda istiqomat qiluvchi turkiy qabila va elatlarning bir qismiga berilgan nom. tarixning guvohlik berishicha, dashti qipchoqda qadimda va o‘rta asrlarda asosan turkiy xalqlar va allaqachonlar o‘z ona tilini unutib, turklashgan mo‘g‘ul qavmi yashab keladi. ana shu qipchoq cho‘lining turk va til jihatdan turklashgan aholisi tarixiy asarlarda xiii asrning 80-yillaridan boshlab o‘zbek nomi bilan uchraydi. masalan, hamidulloh kazviniy (1281-1350) dashti qipchoqni «mamlakati o‘zbek» (o‘zbeklar mamlakati) yoki «ulusi o‘zbek» (o‘zbek ulusi) deb yozsa, al-kalkoshandiy (1418-yilda vafot etgan) ularning podsholarini «maliki …

2 / 16

igini mustahkamlab olgach, viii asrning 30-yillarida so‘g‘d tuprog‘iga turklarning katta guruh shaklida kirib kelishi sekinlashdi. arablarga qadar kelib o‘rnashib qolgan turkiy qabilalarning arablar hukmronligi va somoniylar davrida (viii-x asrlar) tobora o‘troq hayot tarziga ko‘chishi tezlashdi. shosh, farg‘ona, va xorazmda turkiy xalqlar mahalliy aholi orasiga tobora singib o‘troqlashgan turklar va til jihatidan turklashgan yerli aholi «sort» deb ataluvchi etnik qatlamga aylanib bordi. o‘zbek xalqining etnik tarixida qarluqlar va qoraxoniy turklarning ham o‘rni bor. viii asr o‘rtalarida shimoliy farg‘ona yerlarida, sirdaryoning sharqidan to yettisuvgacha bo‘lgan yerlarda qoraxoniylar o‘z hukmronligini o‘rnatdi. x asrning o‘rtalaridan bu zonada qoraxoniylar davlati tashkil topdi. qoraxoniylar davlati tarkibida arg‘u, tuxsi, qarluq,chigil va yag‘mo qabilalari bo‘lib, ulardan, ayniqsa, dastlabki to‘rttasi madaniy jihatdan boshqa turkiy qabilalardan ancha ustunligi bilan ajralib turar edi. x asrning oxirlaridan turkiy etnik qatlamning movarounnahrning barcha hududlarida ustunligini ta’minlovchi tarixiy voqealar sodir bo‘ldi. sirdaryodan yettisuvgacha bo‘lgan yerlarda, shimoliy farg‘ona va butun sharqiy turkistonda o‘z hukmronligini o‘rnatgan …

3 / 16

a’siri so‘g‘d shahar muhitiga ham jadal kirib borardi. qoraxoniylardan keyin o‘zbek xalqi tarkibiga qo‘shilgan yangi etnik komponent uning jismoniy qiyofasi-antropologik tipini keskin o‘zgarishga olib keladi. o‘rta osiyoning chingizxon tomonidan bosib olinishi (xiii asr) ham, xvi asr boshida shayboniyxon boshliq dashti qipchoq ko‘chmanchi o‘zbeklari ham o‘zbeklarning tipini tamoman o‘zgartira olmadilar. shuni ham aytish kerakki, chingizxon bilan kelgan mo‘g‘ul urug‘lari orasida turkiy qabilalar ozchilikni tashkil etardilar. shayboniyxon bilan kelgan ko‘chmanchi o‘zbeklar orasida esa, aksincha, turkiylashgan mo‘g‘ul urug‘lari ko‘pchilikni tashkil etar edi. ular orlot, do‘rmon, qo‘ng‘irot, mang‘it, nukus, chiliboy, kenagas, ming kabi turkiylashgan aymoqlar bo‘lib, yana uzoq yillar davomida alohida etnik guruhlar bo‘lib yashab qolaverdilar. ularning antropologik qiyofasi mumtoz mo‘g‘ul tipini eslatardi. bundagi ayrim qabilalar turkiy etnik guruhlarning quramasi edi. ular ko‘p hollarda etnik kelib chiqishi bo‘yicha emas, balki hududiy tamoyil bo‘yicha uyushgan edilar. shuning uchun ham ular keyinchalik osonlik bilan movarounnahr xalqlari tarkibiga singib ketdilar. so‘nggi qabilalar keyinchalik o‘zbek millatining shakllanishda muhim …

4 / 16

xix asrning 2-yarmi). vi. hozirgi o‘zbek adabiy tili(xx asrdan boshlab). i bosqich. eng qadimgi turkiy tilni markaziy osiyo hududlarida yashagan qadimgi sak va massaget qabilalari tiliga xunn, yuyechji hamda boshqa turkiy qabila va urug‘larning tili aralashuvidan hosil bo‘lgan til tashkil etgan. bizgacha bu tilda yaratilgan birorta yozma manba yetib kelmagan. biroq arxeologiya, etnografiya fanlari mazkur tipdagi til mavjud bo‘lganligi haqida guvohlik beradi. ii bosqich. qadimgi turkiy adabiy til turk hoqonligi barpo bo‘lgandan to qoraxoniylar davrigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. bu davrda run (o‘rxun-enasoy), uyg‘ur, so‘g‘d, manixey, braxma yozuvlarida bitilgan yodgorliklar bizgacha yetib kelgan. bu yodgorliklar toshlarga, terilarga, yog‘ochlarga bitilgan. yodgorliklarning eng mashhurlari turk hoqonlari va sarkardalari kultegin, tunyuquq, bilga hoqon sha’niga qo‘yilgan tosh yozmalardir. yodgorliklar o‘rxun daryosi bo‘ylaridan (mo‘g‘uliston) topilgani uchun o‘rxun yodnomalari yoki turk, run, dulbarjin yozuvlari deb ham yuritiladi. yodnomalar xix asrning ikkinchi yarmida topilgan. ularni v.tomsen o‘qishga, birinchi marta v.radlov tarjima qilishga muvaffaq bo‘ldi. bunga o‘xshash …

5 / 16

o‘llanmalardan batafsil ma’lumot olasiz). iii bosqich. eski turkiy adabiy til. til taraqiyotining bu bosqichi qoraxoniylar davlati barpo bo‘lish davri bilan boshlanadi. bu davrda o‘zbek hamda boshqa turkiy adabiy tillarning ajralishi uchun zamin tayyorlandi. qoraxoniylar sulolasi hukmronligi davrida movaraunnahr va qashqar hududlarida qarluq-uyg‘ur va qipchoq, o‘g‘uz urug‘ tillari farqlanuvi asosidagi turkiy adabiy til mavjud edi. bu adabiy tilda «qutadg‘u bilig», «devonu lug‘otit turk», «hibatul haqoyiq», yassaviy «hikmat»i, «tafsir», «o‘g‘uznoma», «qissasi rabg‘uziy» kabi asarlar yaratilgan. iv bosqich. bu davrga kelib bugungi kunda amal qilayotgan turkiy tillar bir-biridan juda ko‘plab belgilari asosida farqlanib, mustaqillik kasb eta bordi. xususan, eski o‘zbek adabiy tili ham vujudga keldi. shuningdek, yozma adabiyot ommalashmaganligi tufayli adabiy til zaifroq bo‘lib, yozma manbalarda shevaviy xususiyatlar ko‘plab ko‘zga tashlanadi. chunonchi, farg‘ona va movarounnahrda yozilgan asarlar tili xorazm vohasida yaratilgan asarlar tilidan ma’lum dialektik xossalari bilan ajralib turar edi. shuningdek, o‘g‘iz lahjasi o‘zbek tilini bugungi kunda ham turkiy tillarning o‘g‘iz guruhi bilan …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 16 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o’zbek tilining tarixiy taraqqiyot bosqichlari" haqida

mavzu: o’zbek tilining tarixiy taraqqiyot bosqichlari rеjа: 1. o‘zbek xalqi va uning shakllanish tarixi 2. o‘zbek adabiy tili taraqqiyotini davrlashtirish 3. hozirgi o‘zbek adabiy tili va uning shevalarga munosabati 4. hozirgi o‘zbek adabiy tilining o‘rganilish tarixi va bosqichlari o‘zbek xalqi va uning shakllanish tarixi. har qanday xalqning etnik tarixi unga berilgan nomga nisbatan qadimiydir. shuningdek, o‘zbek xalqi va kelib chiqish tarixi ham uning nomiga nisbatan qadimroqqa borib taqaladi. «o‘zbek» termini aslida dashti qipchoqda istiqomat qiluvchi turkiy qabila va elatlarning bir qismiga berilgan nom. tarixning guvohlik berishicha, dashti qipchoqda qadimda va o‘rta asrlarda asosan turkiy xalqlar va allaqachonlar o‘z ona tilini unutib, turklashgan mo‘g‘ul qavmi yashab keladi. ana sh...

Bu fayl DOCX formatida 16 sahifadan iborat (36,8 KB). "o’zbek tilining tarixiy taraqqiyot bosqichlari"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o’zbek tilining tarixiy taraqqi… DOCX 16 sahifa Bepul yuklash Telegram