lirikaning janrlari

DOCX 20 pages 39.6 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 39.6 KB

File type DOCX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

lirikaning janrlari reja: 1. lirikaning kichik janrlari (fard, musallas, ruboiy, tuyuq, to’rtlik) 2. lirikaning o’rtacha janrlari (g’azal, marsiya, ashula, qo’shiq, sonet) 3. lirikaning yirik janrlari (tarji’band, tarki’band) tayanch tushunchalar: lirika. uning kichik janrlari – fard, musallas, ruboiy, tuyuq, to’rtlik. lirikaning o’rtacha janrlari – g’azal, marsiya, ashula, qo’shiq, sonet. lirikaning “yirik” janrlari – tarji’band, tarkibband. “kishini mashg’ul etgan, to’lqinlatgan, shodlatgan, qayg’uga solgan, zavqlantirgan, hayajonlantirgan nima bo’lsa, qisqasi, subyektning ichiga nima kirsa, unda nima paydo bo’lsa, shularning barchasini lirika o’zining qonuniy boyligi kabi qabul qiladi” (v.belinskiy, 184-b). demak, lirik asar shoirning sezgi mevasi, bir oniy ilhomining natijasi, bir zumda “pishib” yetilgan poetik fikr va tuyg’usining ifodasidirki, ularning ko’pi sarlavha (nom)siz bo’ladi, birinchi misra yoki radif nomi bilan nomlanadi: “bu narsa - ta’riflash uchun mazmuni tutqich bermaydigan, muzika sezgisi kabi, lirik asarning xossasidir” (v.belinskiy, 189-bet). “uni na aytib berish va na izoh qilish mumkin; lekin uni shoir qalamidan qanday chiqqan bo’lsa, xuddi shunday …

2 / 20

hol; madhiya, qo’shiq, ashula, alla, lapar, yor-yor; mushoira, shiru-shakar, muvashshah, g’azal, tuyuq, ruboiy, fard, masnaviy, mustazod, sonet, tarjeband, tarkiband; to’rtlik, musallas, murabba, muxammas, musaddas, musabba, musamman, mutassa, muashshar va h. bularning hammasi ham o’zining muayyan janriy xususiyatlariga ega; katta – kichikligidan qat’i nazar bo’lishi mumkin bo’lgan hayotning barkamol va betimsol obrazini – san’atning buyuk asarlarini voqye qilgandirlar; ularning ba’zilarini o’rganishning o’ziyoq, mulohazalarimizni isbot etadi. a.lirikaning kichik janrlari fard(arabcha so’z bo’lib, yakka, yolg’iz, toq ma’nolarini beradi) “shoir tomonidan ma’lum mavzu va g’oyaviy maqsadda ijod qilingan mustaqil she’riy baytdir. fard bir bayt hajmidagi, shaklidagi she’riy asardir. unga berilgan janr atamasi ham baytning yakkaligiga asoslanadi. binobarin, baytning yakkaligi uning janriy belgisini ham anglatadi. shu nomning lug’aviy, istiholiy ma’nosida uning ixcham, o’ta mo’jaz she’r shakli ekanligi ham anglashib turiladi: qisqalik va siqiqlik unda chuqur mazmunni, pandu hikmat va donolikni ifodalashni taqozo etadi” (r.orzibekov. o’zbek she’riyati janrlari va poetikasi, ii kitob, samarqand, samdu nashri, 1999, …

3 / 20

uchlama) mumtoz poeziyamizda kam yaratilgan. “bu shaklning kam qo’llanilganining sababi 1-2 juft misradan keyingi 3- misraning qofiya jihatidan toq bo’lishidir (aab). bu holat esa she’rda notamomlikka, fikriy uzilishga sabab bo’lishi mumkin” (r.orzibekov. o’zbek she’riyati janrlari, 52-bet) deb asoslash noo’rindir. bizningcha, uning asosini davr va odamlar ehtiyojidan izlash to’g’riroq bo’lgan bo’lardi. musallas yevropa adabiyotida “tersina” (it. uchlik), bugungi poeziyamizda “uch chanoq” deb yuritiladi. unda poetik olamning obrazi to’liq ifodasini topa oladi; bugungi “tezkor” zamonda kishilarning murakkab, ziddiyatlarga to’la, shiddatkor, betakror ruhiy dunyolarini borlig’icha namoyon etishga qodir kuch-mo’jiza bor. unda olam mohiyatining, tuyg’ular mag’zining falsafasi ifodasi, bu ifodaning eng nozik va judayam ixcham jonli surati mujassam: hyech bir inson anglamas bizni, itdek tepib o’tar kiborlar, eh, naqadar baxtsizdir ular. rauf parfi o’zturkning bu asaridagi poetik falsafani faqatgina uchlik real ifodalay oladi, uni boshqacha (ruboiy, to’rtlik, muxammas...va h.) janrlar kashf eta olmaydi. bu fikrning isbotini rauf parfi, vosit sa’dulla, anvar obidjon kabi shoirlarning …

4 / 20

y maqsadga, xulosaga olib keluvchi ko’prik burchini o’taydi. nihoyat so’nggi misra, maqsadni ochiq, ravshan aytib tugatilishi sintezdir. ruboiy, to’rt misraga sig’dirilgan butun bir she’riyat dunyosi, insonning g’oyat xilma-xil va juda boy fikr-hislari, “qalb dialektikasi”ning ajoyib tarjimonidir” (m.yunusov. barhayot an’analar, t., 1969, 77-bet). ruboiy qofiyalanishga qarab ikki xil bo’ladi. agar u a-a-b-a tarzida qofiyalansa xosiy ruboiy, -a-a-a-a tarzida qofiyalansa taronai ruboiy deb yuritiladi. bugungi poeziyamizda ham ruboiylar ko’plab yaratilmoqda “... inson hayotida, ichki kechinmalarida yuz bergan eng teran va keskin momentlardagi mulohaza va fikrlarni quyma satrlarda gavdalantirishi” (a.hayitmetov. navoiy lirikasi, t., “fan”, 1961, 186 bet) va uning falsafiy mohiyatini g’oyatda chuqur va qabariqli, ixcham va lo’nda aks ettirish hazaj bahridan keyingi yetakchi belgiga aylandi. shoirlar majlisi - hislar to’foni, o’tkir tuyg’ularning tinmas bo’roni, unda olam tirik, ona-yer uyg’oq, unga erisholmas dunyo sultoni. (to’lan nizom. “uch yuz uch ruboiy”.) ular (bahr va falsafiylik)ning birbutunligi, ayniqsa, umar xayyom ruboiylarida go’zal ifodasini topgan. xayyom …

5 / 20

’noga ega bir butun asar ekanligi; 2) ko’proq a,a,b,a ba’zan a, a, a, a shaklidagi qofiyalanish; 3) xuddi ruboiydagi singari tezis (1-misra), antitezis (2-misra), moddai tuyuq (3-misra) va sintez (4-misra) kompozitsiyasiga ega bo’lishi va nihoyat 4) murabba’ she’rlaridan farqli o’laroq so’nggi misralarda shoir taxallusining ko’rsatilmasligi kabi xususiyatlari bilan ruboiylarga o’xshasa ham, ammo o’ziga xos yagona vazn-“ramali musaddasi maqsur” (foilotun foilotun foilun)da yozilishi va shu “vazn bilan o’z badaniga noz libosini kiyishi”(a.jomiy) aksar qofiyalarining tajnisli so’zlardan iborat bo’lishi bilan farq qiladi”(r.orzibekov. o’zbek she’riyati janrlari, samarqand, 1999, 98-bet). tuyuqlar tajnis san’atining ishtirok etishi yoki etmasligiga ko’ra 1) tajnisli va 2) tajnissiz tuyuqlarga bo’linadilar. garchi bitta vaznda yozilishi shartligi – uning imkoniyatlarini cheklasa-da, shoirning omonimlardan foydalanish mahoratini to’liq namoyon etishi bilan ardoqlidir. jumladan, g’am yuki to qomatim yo qilmadi, ohim o’tig’a falak yoqilmadi, qilmadi rahmi mango, xud o’zgaga bilmadimkim, qildimu yo qilmadi. ogahiyning tuyug’idagi qofiya shaklan bir xil, mazmunan uch ma’noga ega bo’lgan …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "lirikaning janrlari"

lirikaning janrlari reja: 1. lirikaning kichik janrlari (fard, musallas, ruboiy, tuyuq, to’rtlik) 2. lirikaning o’rtacha janrlari (g’azal, marsiya, ashula, qo’shiq, sonet) 3. lirikaning yirik janrlari (tarji’band, tarki’band) tayanch tushunchalar: lirika. uning kichik janrlari – fard, musallas, ruboiy, tuyuq, to’rtlik. lirikaning o’rtacha janrlari – g’azal, marsiya, ashula, qo’shiq, sonet. lirikaning “yirik” janrlari – tarji’band, tarkibband. “kishini mashg’ul etgan, to’lqinlatgan, shodlatgan, qayg’uga solgan, zavqlantirgan, hayajonlantirgan nima bo’lsa, qisqasi, subyektning ichiga nima kirsa, unda nima paydo bo’lsa, shularning barchasini lirika o’zining qonuniy boyligi kabi qabul qiladi” (v.belinskiy, 184-b). demak, lirik asar shoirning sezgi mevasi, bir oniy ilhomining natijasi, bir zumd...

This file contains 20 pages in DOCX format (39.6 KB). To download "lirikaning janrlari", click the Telegram button on the left.

Tags: lirikaning janrlari DOCX 20 pages Free download Telegram