detyerminizm falsafasi

DOC 45.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1354534772_40518.doc www.arxiv.uz reja: 1. sabab va oqibat. sababiyat printsipi 2. zaruriyat va tasodif 3. imkoniyat va voqelik falsafiy bilishda determinizm printsipi o’ziga xos o’rin tutadi. ushbu printsipga ko’ra, real tabiiy, ijtimoiy va ruhiy hodisa va jarayonlar qonuniy ravishda yuzaga kelib, rivojlanib va yo’qolib boradilar, ular ma‘-lum sabab bilan shartlangandirlar. ushbu printsipdan chekinish olamni il-miy – falsafiy bilishga xalal beradi. determinizm haqidagi zamonaviy tasavvurlar sabab–oqibat aloqalari va qonuniyatlari haqidagi tasavvurlar rivojining mahsulidir. a) sabab va oqibat. sababiyat printsipi amaliy tajribalar va kuzatishlar, keyinchalik esa ilmiy tadqi-qotlarning dalolat berishicha, olamda sodir bo’layotgan o’zgarishlarning manbaini, ya‘ni bir hodisani yuzaga keltirgan boshqa hodisani aniqlash imkoni mavjud. bu hodisalarning birinchisini sabab, ikkinchisini oqibat deb yuritish qabul qilingan. ular o’rtasidagi eng oddiy aloqadorlikni qu-yidagicha ifodalash mumkin: sxema 4 s о ko’rinib turibdiki, «sabab – oqibat» aloqasi sababdan oqibatga qarab yo’nalgan. demak, ular o’rtasidagi munosabat teskari yo’nalishga ega bo’lishi mumkin emas.boz ustiga, sabab har qanday oqibatni emas, …

anadi. bunda sxema 6 va sxema 7 uyg’unlashib ketadi. zanjirli ximik reaktsiyalar, yadro zaryadi massasining portlashi aynan ana shunday tarzda yuz beradi. sabab bilan oqibat o’rtasidagi aloqadorlik bevosita va bilvosita xarakterga ega bo’lishi mumkin. bevosita aloqadorlikda ikki hodisa o’rta-sidagi munosabat ko’zga tashlanib turadi (masalan, bilyardda bir sharning ikkinchisiga urilishi). bilvosita aloqadorlikda esa bunday munosabatni ilg’ab olish mushkul kechadi. bunga quyidagi jarayonni misol qilib keltirsa bo’ladi: elektr energiyasiga bo’lgan ehtiyojning ortib borishi issiqlik elek-trostantsiyalarining ko’payishiga olib keladi; natijada elektrostantsiyalar-da ishlatiladigan ko’mir ishlab chiqarish kengayadi; mutanosib tarzda atmo-sferadagi zaharli chiqindilar miqdori oshib boradi; trubalardan chiqadi-gan gaz havodagi kislorod bilan birlashib, sulfat kislotasi hosil qiladi; ushbu kislota yomg’ir sifatida zaminga qaytib tuproqning ifloslanishiga va o’rmonlarning halok bo’lishiga olib keladi. olam mukammalroq o’rganib borilgani sari, insonlarning sabab va oqibat o’rtasidagi aloqadorlik xususidagi tasavvurlari ham kengaydi. ush-bu aloqadorlikning yangi shakllari aniqlanishi sababiyat qonuniyatlari haqidagi bilimlarni yanada boyitdi. sabab va oqibat o’rtasidagi o’zaro ta‘-sir g’oyalarining yuzaga …

ib kelishi mumkin. shart-sharo-it o’zgartirilsa, a–sabab b–oqibatga emas, s–oqibatga turtki beradi. oqi-batning yuz berishiga olib kelgan sabablar yig’indisi va shart-sharoit fal-safada sababiy asos deb ataladi. sababiy asos, shuningdek, bahona, turtki tushunchalarini ham qamrab oladi. sabab va oqibat o’rtasidagi murakkab aloqadorlik to’g’risidagi falsa-fiy o’ylar sababiyat printsipining shakllanishiga zamin hozirladi. ushbu printsipga muvofiq, har qanday oqibat ma‘lum sabab va shart-sharoitning intihosidir; olamda hech qanday hodisa besabab sodir bo’lmaydi. b) zaruriyat va tasodif sabab va oqibat o’rtasidagi aloqadorlikda qonuniyat borligini ta‘-kidlab o’tdik. binobarin, har qanday «sabab – oqibat» zanjiri ob‘ektiv zaruriyatdan iborat. shu yo’nalishdagi fikrlarimiz o’z-o’zidan determinatsiya aloqalarini ifodalovchi ikkinchi juftlik – «zaruriyat» va «tasodif» kate-goriyalari sari yetaklaydi. zaruriyat «sabab – oqibat» aloqalarida hal qiluvchi rol o’ynaydi. za-ruriyat – sistemalarning mohiyatiga taalluqli xususiyat, qonuniy ravishda yuz berishi lozim bo’lgan oqibat–hodisadir. tasodif esa narsalardagi aso-siy aloqalarga emas, ikkinchi darajali aloqalarga bog’liq bo’lgan, yuz beri-shi ham, yuz bermasligi ham mumkin bo’lgan hodisa, jarayondir. falsafiy determinizmda …

abablar aniq-lanmagan hodisaga qiyoslaydilar. birinchi yechim sababiyat printsipining in-kor etilishiga, ikkinchi yechim esa «tasodif» kategoriyasini bilish imkoni-yatlarining inkor etilishiga olib keladi. harqalay, tasodifning mavjudligini rad qilish bema‘nilikdan o’zga narsa emas. agar zaruriyat mutlaq xarakterga ega, deb biladigan bo’lsak, ta-sodifga o’rin qolmaydi. bunday zaruriyat olam taraqqiyoti mantig’ini ol-dindan yozib qo’yilgan stsenariyga o’xshatib qo’ymaydimi? aslida «zaruriyat» va «tasodif» kategoriyalarining mazmunini to’g’ri aniqlash uchun «shart-sharoit» tushunchasiga murojaat etmoq zarur. chunki za-ruriyat hamisha ma‘lum shart-sharoitlar bilan shartlangandir. shu nuqtai nazardan olib qaraganda, zaruriyat nisbiy xarakterga ega. u yoki bu hodi-saning zaruriy xarakterga egaligi haqida gapirarkanmiz, unga zaruriylik ato etgan ob‘ektiv shart-sharoitni ham nazarda tutmog’imiz lozim. basharti zaruriyat nisbiy xarakterga ega ekan, tasodif ham nisbiydir. bir hodisa a-jarayonda zaruriyat bo’lib, b-jarayonda tasodif sanalishi mumkin. fikrimizni asoslash uchun jo’nroq bo’lsada quyidagi ikki voqealar zanjirini keltiramiz: 1.adham oziq-ovqat mahsulotlari xarid qilish uchun do’konga jo’nadi. yo’lda to’satdan uning boshiga qurbaqa kelib tushdi. 2.qush qorin to’ydirish ilinjida atrofni olazarak …

vklid geometriyasining aynan lobachevskiy tomonidan kashf etilishi tasodifdan o’zga narsa emas. biroq xviii asr oxiri - xix asr boshlaridagi geometriya fani taraqqiyoti noevklid geometriyasining kashf qilinishi uchun barcha zaruriy shart-sharoitlarni yaratib bo’lgandi. aytmoqchi, lobachevskiy-dan ayri holda noevklid geometriyasining bolyai va guss tomonidan ochili-shi ham shu zaruriyatning mavjud bo’lganidan dalolat beradi. v) imkoniyat va voqelik zaruriyat va tasodif o’rtasidagi dialektik aloqadorlik imkoniyatning voqelikka aylanishi dialektikasi bilan bog’liqdir. sistemalar taraqqiyo-tidagi har bir bosqich keyingi rivojlanish bosqichlariga o’tish uchun ko’plab imkoniyatlar yaratadi. ushbu imkoniyatlardan birortasining kelajakda ruyob-ga chiqishi tasodifiy xarakterga ega. binobarin, sabab-oqibat zanjirini to’liq tasavvur etish uchun «imkoniyat» va «voqelik» kategoriyalariga muro-jaat qilish lozim. «sabab-oqibat» munosabatlari sabab-hodisa zaruriy yoki tasodifiy oqibatni yuzaga keltirganda sodir bo’ladi. basharti sabab-hodisa sodir bo’lmagan bo’lsa-yu, lekin yuzaga kelishi mumkin bo’lsa, uni imkoniyat deb ataydilar. imkoniyat – sabab-hodisaning ayrim elementlari mavjudligini, ayrimlari esa hali mavjud emasligini ifodalovchi kategoriyadir. voqelik esa ob‘ektiv reallikka aylangan imkoniyatdir. voqelik aktual (mavjud) borliq, …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "detyerminizm falsafasi"

1354534772_40518.doc www.arxiv.uz reja: 1. sabab va oqibat. sababiyat printsipi 2. zaruriyat va tasodif 3. imkoniyat va voqelik falsafiy bilishda determinizm printsipi o’ziga xos o’rin tutadi. ushbu printsipga ko’ra, real tabiiy, ijtimoiy va ruhiy hodisa va jarayonlar qonuniy ravishda yuzaga kelib, rivojlanib va yo’qolib boradilar, ular ma‘-lum sabab bilan shartlangandirlar. ushbu printsipdan chekinish olamni il-miy – falsafiy bilishga xalal beradi. determinizm haqidagi zamonaviy tasavvurlar sabab–oqibat aloqalari va qonuniyatlari haqidagi tasavvurlar rivojining mahsulidir. a) sabab va oqibat. sababiyat printsipi amaliy tajribalar va kuzatishlar, keyinchalik esa ilmiy tadqi-qotlarning dalolat berishicha, olamda sodir bo’layotgan o’zgarishlarning manbaini, ya‘ni bir hodisani yuzaga keltirga...

DOC format, 45.5 KB. To download "detyerminizm falsafasi", click the Telegram button on the left.

Tags: detyerminizm falsafasi DOC Free download Telegram