musammatlar haqida umumiy ma’lumot

PPTX 33 pages 166.0 KB Free download

33 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 166.0 KB

File type PPTX

Pages 33

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 33

mavzu: musammatlarning shakliy xususiyatlari reja: 1. musammatlar haqida umumiy ma’lumot. 2. mustaqil va tazmin musammatlar. 3. musallas, murabba’, muxammas va musaddas janrlari. 4. musabba’, musamman, mutassa’ va muashshar. musammat (ar. “marvarid donalarini ipga termoq”) bandli she’rlardir. musammat deganda, musallas, murabba’, muxammas, musaddas, musabba’, musamman, mustasne’, muashshar shakllarining umumuy nomi anglashiladi. musammat she’r bandlarining baytdan tashqari turlarini anglatuvchi umumiy atama hisoblanadi. musammatlar tarixi musammatlarning janr sifatida shakllanishi xi asrga to’g’ri keladi. manbalarda ilk musammatlar yaratgan shoirlar sifatida manuchehri damg’oniy (vaf. 1040) va qatron tabriziy (xi asr o’rtalari) nomlari tilga olinadi. musammatlarning vujudga kelishida g’azalda musajja’ san’atini qo’llash hamda muvashshah va zajal kabi arab she’riyatidagi bandli she’r shakllarining ta’siri kuchli bo’lgan. musammatlar dastlab tasmit nomi bilan atalgan. musajja’ g’azal __________________________ b __________________________b __________________________ b __________________________a murabba’ ________________________b ________________________b ________________________b ________________________a turkiy adabiyotshunoslikda musammatlar haqidagi ilk ma’lumot shayx ahmad taroziyning “funun ul-balog‘a” asarida keltirilgan. muallif musammatlarning besh turini keltirib o’tadi: murabba’, muxammas, musaddas, …

2 / 33

ga ajratiladi: musallas musallas (ar. “uchlik”) – uch misrali band usulida yozilgan she’r. qofiyalanishi: a-a-a, b-b-a, d-d-a…(yoki: a-b-d, d-b-d…). g’arbda tersina deb ataladi. turkiy adabiyotdagi ilk namunasi “qisasi rabg’uziy”da uchraydi (muqaddimada nosiruddin to’qbug’abek madhi). uvaysiyning “rahm etib”, hamzaning “uxlama o’zbek eli…” she’rlari musallasga misol bo’la oladi. asli mo’g’ul erkan ko’nub, islom uchun tutti yaqo, bo’ldi rasulning ummati. toat qilur tun-kunduzun, olnur saboq mus’haf baqo, qur’on o’qumoq odati. “qisasi rabg‘uziy”dan murabba’ murabba’ (ar. “to’rtlik”) – to’rt misralik band usulida yozilgan she’r. qofiyalanishi: a-a-a-a, b-b-b-a, d-d-d-a… murabba’ haqida “funun ul-balog’a”da shunday deyiladi: “musammati murabba’ aningtek bo’lurkim, she’rni to’rt qism qilurlar. uch qismning oxirinda saj’ rioyat qilibtur. to’rtinchi qismda qofiya keltururlar. ey orazi rashki qamar zulfung g’aminda har sahar, chin-u xo’tanda mushki tar, oshufta-vu shaydo bo’lur. har lahza, ey mohi xo’tan, bo’lsang xiromon dar chaman, faryod-u nolish yuz tuman har go’shadin paydo qilur”. muxammas (ar. – “beshlik”) – har bandi 5 misradan iborat …

3 / 33

i asos – zamin qilib olib, shu mavzuni davom ettirgani holda, vazn, qofiya va radifni saqlab qolib beshlik yaratadi. bunda asos qilib olingan g‘azaldagi har baytning yuqori qismiga uch misra qo‘shiladi. maqta’ bandda taxmis bog‘layotgan shoirning taxallusi ham keltiriladi. alisher navoiyning “xazoyin ul-maoniy”ga kiritilgan 10 ta muxammasidan barchasi taxmis shaklida bo‘lib, ulardan 3 tasi “malik ul-kalom” lutfiyga, qolgan 7 tasi esa o‘zining mashhur g‘azallariga bitilgan. o‘zga shoir g‘azaliga taxmis bog‘langanda muxammasning so‘nggi bandida g‘azal muallifi va uni beshlantirayotgan shoir taxalluslari keltiriladi. masalan, alisher navoiyning lutfiy g‘azali asosida yozilgan muxammasining birinchi va oxirgi bandi quyidagicha: sharbati yuhyil izom erni mayi nobindadur, surai “vashshams” tafsiri yuzi bobindadur, sharhi “mozog‘ulbasar” nargislari xobindadur, laylatul me’rojning sharhi sochi tobindadur, qoba qavsayn ittihodi qoshi mehrobindadur… har gado egnida bo‘lsa eski to‘n yo choki jayb, bilmay asli niyatin qilmoq g‘alatdur shakku rayb, ey navoiy, chun sanga ma’lum emastur sirri g‘ayb, lutfi(y)ni mayxonada oshufta ko‘rsang, qilma ayb kim, …

4 / 33

‘langan tasdisdir. furqatning “sayding qo’ya ber, sayyod…” musaddasida har bandning so’ngida ikki misra takrorlanib keladi: sayding qo‘yaber sayyod, sayyora ekan mendek, ol domini bo‘ynidin, bechora ekan mendek, o‘z yorini topmasdan ovora ekan mendek, iqboli nigun, baxti ham qora ekan mendek, hijron o‘qidin jismi ko‘p yora ekan mendek, kuygan jigari-bag‘ri sadpora ekan mendek. kes rishtanikim: qilsun chapaklar otub jasta, hajrida alam tortib, bo‘ldi jigari xasta. tog‘larg‘a chiqib bo‘lsun yori bilan payvasta, kel, qo‘yma balo domi birla oni pobasta, hijron o‘qidin jismi ko‘p yora ekan mendek, kuygan jigari-bag‘ri sadpora ekan mendek… musabba’ musabba’ (ar.) – yettilik. har bandi 7 misradan iborat she’r shakli, a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-b-a, d-d-d-d-d-d-a... yoki a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-a-a, d-d-d-d-d-a-a... tarzida qofiyalanadi. musabba’ mumtoz adabiyotda u qadar keng tarqalmagan. mashrab, miriy, komil xorazmiy, tabibiy ijodida uchraydi. musamman musamman (ar.) – sakkizlik. har bandi 8 misradan iborat she’r shakli, a-a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-b-b-a, d-d-d-d-d-d-d-a... yoki a-a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-b-a-a, d-d-d-d-d-d-a-a... tarzida qofiyalanadi. turkiy adabiyotda musammanning ilk bor …

5 / 33

ssa’ (ar.) – to’qqizlik. har bandi 9 misradan iborat she’r shakli, a-a-a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-b-b-b-a, d-d-d-d-d-d-d-d-a... yoki a-a-a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-b-b-a-a, d-d-d-d-d-d-d-a-a... tarzida qofiyalanadi. mutassa’ janri mumtoz adabiyotda deyarli qo’llanilmagan, so’nggi izlanishlar uning fazliy namangoniy ijodida mavjudligini ko’rsatmoqda. ushbu mutassa’ ikkinchi turga mansub bo‘lib, quyidagi band bilan boshlanadi: fazliy namangoniy durdkashlarmiz, erur paymonaga paymonamiz, boda nobidin mudom obod erur vayronamiz. roygondur ayshimiz, soqiy o‘la mehmonimiz, jonimiz – jononamiz, jononamizdur jonimiz. borchadin ortuq xarobot ichra izzu shonimiz, shoh lutfidin etar sarmoyayu somonimiz. sham’dek har anjumanda bu erur burhonimiz, shoh bizni shohimiz, sulton bizim sultonimiz, davr bizni davrimiz, davron bizin davronimiz… muashshar muashshar (ar.) – o’nlik. har bandi 10 misradan iborat she’r shakli. mumtoz adabiyotda faqat nodira va ahmad tabibiy ijodida uchraydi. nodira muashshari a-a-a-a-a-a-a-a-b-b, b-b-b-b-b-b-b-b-a-a, d-d-d-d-d-d-d-d-a-a tarzida qofiyalangan bo’lib, bandning oxiridagi ikki misra aynan – naqarot tarzida takrorlanadi. ohkim, behad menga javr-u jafo aylar falak, furqat ichra qismatim dard-u balo aylar falak, yordin ayru menga …

Want to read more?

Download all 33 pages for free via Telegram.

Download full file

About "musammatlar haqida umumiy ma’lumot"

mavzu: musammatlarning shakliy xususiyatlari reja: 1. musammatlar haqida umumiy ma’lumot. 2. mustaqil va tazmin musammatlar. 3. musallas, murabba’, muxammas va musaddas janrlari. 4. musabba’, musamman, mutassa’ va muashshar. musammat (ar. “marvarid donalarini ipga termoq”) bandli she’rlardir. musammat deganda, musallas, murabba’, muxammas, musaddas, musabba’, musamman, mustasne’, muashshar shakllarining umumuy nomi anglashiladi. musammat she’r bandlarining baytdan tashqari turlarini anglatuvchi umumiy atama hisoblanadi. musammatlar tarixi musammatlarning janr sifatida shakllanishi xi asrga to’g’ri keladi. manbalarda ilk musammatlar yaratgan shoirlar sifatida manuchehri damg’oniy (vaf. 1040) va qatron tabriziy (xi asr o’rtalari) nomlari tilga olinadi. musammatlarning vujudga kelishida g’aza...

This file contains 33 pages in PPTX format (166.0 KB). To download "musammatlar haqida umumiy ma’lumot", click the Telegram button on the left.

Tags: musammatlar haqida umumiy ma’lu… PPTX 33 pages Free download Telegram