ishqoriy metallar atomlari

DOCX 22 pages 613.8 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 613.8 KB

File type DOCX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

ishqoriy metallar atomlari umumiy tushunchalar. vodorod atomi eng oddiy atom hisoblanadi, uni o‘rganish, hisoblashda ham oddiy analitik usullaridan foydalanish mumkin. boshqa atomlar tuzilishi esa murakkab bo‘lib, ularni o‘rganishda yaqinlashish (taqribiy) usullardan foydalaniladi. lekin ishqoriy metallar (litiy, natriy, kaliy, rubidiy, seziy) atomlari o‘rganilganda nisbatan oddiyroq usul bilan natijalar olish mumkin, bu esa ularning atom tuzilishalari bilan bog‘liq. ishqoriy metallar mendeleev elementlar davriy tizimida inert gazlardan keyin joylashgan: litiy geliydan keyin, natriy neondan keyin, kaliy argondan keyin va boshqalar. inert gazlar atomlari juda barqaror bo‘lib, ularni ionlashtirish uchun katta energiya talab qilinadi. ishqoriy metallar atomlari tashqi elektron qobig‘ida bitta elektron bo‘lib, bir valentlidirlar. ularni osonlikcha ionlashtirish mumkin, ionlashtirishga katta energiya talab qilinmaydi. agar ishqoriy metall atomi z elektronlar soniga ega bo‘lsa, atomning z–1 elektronlari inert gazlar atomi tuzilishini hosil qiladi. oxirgi qobiqdagi elektron esa boshqa elektronlar va yadro bilan kuchsiz bog‘langan bo‘ladi. shunday qilib, ishqoriy metall atomining z–1 elektroni yadro bilan zaryadi …

2 / 22

nida harakatlanadi, ishqoriy metall atomida esa tashqi qobiqdagi bitta elektron effektiv yadro maydonida harakatlanadi, effektiv yadro esa nuqtaviy zaryad emas. uning tuzilishi yuqorida bayon qilindi. kvant sonlar. ishqoriy metallar atomi tashqi qobig‘idagi valent elektronning statsionar holatlari vodorod atomi singari uchta kvant sonlari – bosh kvant soni – n, orbital kvant soni – ℓ va orbital magnit kvant soni – mℓ bilan aniqlanadi. orbital kvant soni – ℓ elektron burchak momenti kvadratini ifodalaydi: . (7.29) magnit kvant soni m burchak momentining tanlangan yo‘nalishga, odatda z o‘qiga bo‘lgan proyeksiyasini ifodalaydi: , (7.30) ℓ ning berilgan qiymatida m 2ℓ+1 qiymat olishi mumkin, ya’ni m=– ℓ, –(ℓ–1),…,–1, 0, +1,…,+(ℓ–1),+ℓ. bosh kvant son: , (7.31) formula bilan aniqlanadi. nr – radial kvant son bo‘lib, radius bo‘ylab to‘lqin funksiyasi tugunlari soniga teng (r=0 bo‘lgan nuqta tugun hisoblanmaydi). n ning berilgan qiymatida ℓ quyidagi qiymatlarni olishi mumkin: ℓ=0, 1, 2, 3,…,n–1. valent elektronning holatini to‘liq aniqlash uchun …

3 / 22

tr maydonini o‘zgartiradi. birinchi yaqinlashishda effektiv yadro maydonini atom markazida joylashgan nuqtaviy zaryad ze nuqtaviy dipolning ustma-ust tushgan maydoni deb qarash mumkin. bunda dipol o‘qi tashqi elektronga qarab yo‘nalgan. shuning uchun tashqi elektronning harakati sferik-simmetrik maydondagi harakat deb qaraladi. bunday maydonning potensial funksiyasi quyidagicha ifodalanadi: , (7.33) bunda s – doimiy kattalik, cze2/r2 hadni asosiy had – ze2/r ga tuzatma deb qarash mumkin. qabul qilingan yaqinlashishda ishqoriy metall atomining vodorodsimon atomdan farqi potensial funksiyaga –c(ze2/r) hadning qo‘shilishidan iborat. statsionar holatdagi shredinger tenglamasi o‘lchami vektor r va , burchaklarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. lekin bog‘lanish qanday bo‘lsada, statsionar holatlarda burchak momenti kvadrati bo‘ladi. shuning uchun bunday holda potensial kuch funksiyasi bo‘lgan radial-simmetrik kuch maydoni uchun shredinger tenglamasi quyidagicha ifodalanadi: , (7.34) e – elektronning to‘liq energiyasi, – potensial energiya, – elektronning yadro atrofida aylanishidagi kinetik energiyasi, bu kattalikni markazga intilma energiya ham deyiladi. (3.34) tenglama shredingerning statsionar holatlar uchun yozilgan tenglamasidan farqi …

4 / 22

linadi. shunday qilib, ishqoriy metall atomining vodorodsimon atomdan farqli ℓ ni ℓ* bilan almashtirilishidir. bunday holda ishqoriy metallar energetik sathlari energiyasi quyidagicha aniqlanadi: , (7.42) (7.42) formulada bosh kvant son n: . (7.43) u vaqtda (7.42) formulani quyidagicha yozish mumkin: , (7.44) bunda =ℓ*–ℓ, – kattalik bosh kvant son n ga tuzatmadir. bu tuzatma orbital kvant son ℓ ga bog‘liq. bundan ko‘rinadiki, ishqoriy metallar atomlarida sathlar energiyasi bosh kvant soni n ga va orbital kvant soni ℓ ga bog‘liq. c doimiy kattalik ham ℓ ga bog‘liq. tuzatmaning li, na, k uchun hisoblangan qiymatlari 7.2-jadvalda keltirilgan. demak, tuzatma ishqoriy metallar energetik sathlari energiyasining ℓ ga bog‘liqligini hisobga oladigan kattalikdir. 7.2-jadval elementlar ℓ=1 ℓ=2 ℓ=3 litiy 0,41 0,04 0,00 natriy 1,67 0,38 0,01 kaliy 2,23 1,77 0,15 spektral termlar. atom tuzilishining bor nazariyasiga asosan ℓ ning maksimal qiymati doiraviy orbitaga to‘g‘ri keladi, minimal qiymati esa tortilgan elliptik orbitaga to‘g‘ri keladi. bunday holda …

5 / 22

omi uchun bu tuzatma =0. ishqoriy metallar spektral termlari ikkita kvant soni: n va ℓ bilan xarakterlanadi. spektral termlar yozilishida bosh kvant son – n oldin, so‘ng esa ℓ ning son qiymati bilan ifodalangan lotin harfi yoziladi. masalan, 3s yozuv n=3 va ℓ=0 bo‘lgan, 5d yozuv n=5 va ℓ=2 bo‘lgan termlarni ifodalaydi. shunday qilib, ishqoriy metall atomlari uchun termlarning quyidagicha belgilashlari hosil bo‘ladi: , (7.47) bunda neytral atomlar uchun z=1 deb olingan. bosh kvant son n ga bo‘lgan tuzatmalar s, p, d harflar orqali yozilgan bo‘lib, ℓ=0, ℓ=1, ℓ=2,… sonlarni bildiradi. bu harflarni formulaning chap tomonidagi harflar bilan almashtirmaslik kerak, bu harflar termlarni bildiradi. tanlash qoidasi. spektral seriyalar. kombinatsion prinsip asosida turli termlarni kombinatsiya qilish bilan spektral chiziqlar hosil bo‘ladi. lekin nur chiqarish yoki yutish orqali bo‘ladigan spektral chiziqlarning barcha kombinatsiyalari ruxsat etilmagan. ishqoriy metallarda nur yutish yoki chiqarishda s termi r va d termlari, d termi p va f …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ishqoriy metallar atomlari"

ishqoriy metallar atomlari umumiy tushunchalar. vodorod atomi eng oddiy atom hisoblanadi, uni o‘rganish, hisoblashda ham oddiy analitik usullaridan foydalanish mumkin. boshqa atomlar tuzilishi esa murakkab bo‘lib, ularni o‘rganishda yaqinlashish (taqribiy) usullardan foydalaniladi. lekin ishqoriy metallar (litiy, natriy, kaliy, rubidiy, seziy) atomlari o‘rganilganda nisbatan oddiyroq usul bilan natijalar olish mumkin, bu esa ularning atom tuzilishalari bilan bog‘liq. ishqoriy metallar mendeleev elementlar davriy tizimida inert gazlardan keyin joylashgan: litiy geliydan keyin, natriy neondan keyin, kaliy argondan keyin va boshqalar. inert gazlar atomlari juda barqaror bo‘lib, ularni ionlashtirish uchun katta energiya talab qilinadi. ishqoriy metallar atomlari tashqi elektron qobig‘ida bitta...

This file contains 22 pages in DOCX format (613.8 KB). To download "ishqoriy metallar atomlari", click the Telegram button on the left.

Tags: ishqoriy metallar atomlari DOCX 22 pages Free download Telegram