ekologik tizimlar

DOC 79.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1708371438.doc ekologik tizimlar biosenozga xos qonuniyatlarni bilish insonga ma`lum darajada uni «boshqarish» imkoniyatini beradi. sun`iy biosenozlarni yaratish, o'simliklarni biologik himoyalash usullarini ishlab chiqish ana shunday imkoniyatlardandir. biosenozdagi organizmlarning bir me`yorda hayot kechirishlari uchun ularga ma`lum ko`rsatkicharga ega bo'lgan abiotik omillar majmui zarur bo'ladi. ana shu abiotik omillar majmui yoki boshqacha qilib aytganda, biosenozning mavjud bo'lishi uchun zarur bo'lgan muhit (joy) biotope (bios - hayot, topos - joy) deb ataladi. biologik birlik fitosenoz, zoosenoz va mikrobiosenozning o'zaro ta'siri asosida hosil bo'ladi. fitoenoz biotsenozning asosini tashkil etadi, u organik moddalarni yaratish va qayta ishlash jarayonlarini o'z ichiga oladi. fitosenoz o'ziga xos birlikning ko'rinishi, tuzilishi, iqlimi va turlarining xilma-xilligiga bog'liq. bunday birlikda ijobiy va salbiy ta'sirlar mavjud. fitosenozning asosiy sifati vaqt davomida barqarorlikdir: tashqi aralashuvisiz o'z mavjudligini saqlab qolishga qodir. fitosenoz ko'pincha yuksak va tuban o'simliklar bilan ifodalanadi. turlarning boyligi iqlim sharoitiga bo`liq. organizmlarning umumiy soni biotsenozning tashqi sharoitlari va yoshiga bog'liq. fitosenozning …

i, agrosenozning samaradorligi har doim melioratsiya, o'g'itlarni qo'llash orqali oshirilishi mumkin. har qanday biosenoz o'ziga xos biotop bilan birgalikda faoliyat ko`rsata oladi. yashash sharoitlari o'xshash, bir-biri bilan uzviy bog'liq holda shakllangan va yashaydigan tirik organizmlar hamda ularning yashashi uchun zarur boladigan abiotik muhit (biotop)dan iborat funksional tizimni ekologik tizim yoki ekotizim deb ataladi. unga o'rmon, o'tloq, ko`l kabilar misol bo'lishi mumkin. tirik tabiat qonuniyatlarini to'g'ri tushunib yetishda organizmlar uyushmasini populyatsiya, biosenoz darajasidagina emas, balki ekotizim darajasida o'rganish maqsadga muvofiqdir. zamonaviy «ekotizim» tushunchasi (ingliz tili. ecosystem), ekologiyada asosiy tushuncha bo`lib, 1935 da ingliz biologi va geobotanikasi artur jorj tensli tomonidan ixtiro qilingan. olim unga shunday ta'rif berdi: «faqat organizmlar majmuasini emas, balki ekologik omillarni tashkil etuvchi yagona tizim. tizim ichida nafaqat organizmlar, balki organik va noorganik dunyolar o'rtasida ham doimiy xilma-xil o'zaro ta'sirlar mavjud». ekotizim mazmuni bo`yicha quyidagicha tasniflanadi: -fazodagi o`rni; -miqyosi; -kelib chiqishi; -energiya manbai. joylashishi bo`yicha quruqlikdagilar: arktik tundra; …

izim barqarorlik, o'zini o'zi boshqarish va tiklash qobiliyati bilan ajralib turadi. inson modda va energiya almashinuviga ta'sir qilmaydi. ekologiyada ekotizimga yaqin bo`lgan biogeosenoz (bios - hayot, geo - yer, senoz - jamoa) tushunchasi ham qo`llaniladi. hozirgi vaqtda biogeosenoz deganda uzoq evolutsiya jarayonida shakllangan, fazoviy chegaraga ega bo`lgan, funksional jihatdan tirik organizmlar va abiotik muhit bilan o`zaro munosabatdagi, ma`lum energetik holati hamda moddalar almashinuviga ega bo`lgan tabiiy tizim tushuniladi. ko`pincha ekotizim va biogeosenoz tushunchalari bir-birining sinonimi sifatida qo`llaniladi va deyarli bir xil ma`noni bildiradi. ekotizimlar biogeosenozga nisbatan kengroq tushuncha hisoblanadi. har qanday biogeosenoz o`z navbatida ekotizim bo`la oladi, ammo har qanday ekotizimni biogeosenoz deb bo`lmaydi. ekotizimda moddalar aylanishini ta`minlash uchun ma`lum miqdorda kerak bo`ladigan anorganik moddalar zaxirasi bo`lishi va bajarayotgan ishi jihatidan uch xil ekologik guruhni tashkil etuvchi organizmlar bo`lishi zarur. birinchi guruhga yashil o`simliklar kiradi. ular quruqlikdagi har qanday biosenozning asosiy tarkibi va energiya manbaini tashkil qiladi. bunday aftotrof organizmla …

ar hisoblanadi va konsumentlar deb ataladi. ular birinchi, ikkinchi va uchinchi tartiblardagi konsumentlarga ajratiladi. i tartibdagi konsumentlarga produtsentlar bilan oziqlanuvchi o`txo`r hayvonlar kiradi. quruqlikda keng tarqalgan ii tartibdagi konsumentlarga hasharotlarning ko`pchilik vakillari, sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar kiradi. eng muhim iii tartibdagi konsumentlarga sutemizuvchilarning o`txo`r guruhlari, kemiruvchilar va tuyoqlilar xosdir. tuyoqlilar yaylov hayvonlari deb atalishi mumkin. ularga ot, tuya, qo`y, echki va qoramollar kiradi. suv havzalari ekotizimlariga o`txo`r suv hayvonlari, odatda molluskalar va mayda qisqichbaqasimonlar kiradi. ularning vakillari suvdagi mayda suv o`tlarini filtlash usuli bilan oziqlanadi. i tartibdagi konsumentlarga o`simliklarda parazit holda hayot kechiruvchi organizmlar ham kiradi. ii va iii tartibdagi konsumentlar. ii tartibdagi konsumentlar o`txo`r hayvonlar bilan oziqlanadi. bular iii tartibdagi hayvonlar bilan birga etxo`r hayvonlar deb qaraladi . ii va iii tartibdagi konsumentlar yirtqichlar yoki parazit hayvonlarbo`lishi mumkin. o`simlik qoldig`i va hayvon jasadi o`zida energiya saqlaydi. nobud bo`lgan o`simlik va hayvonlardagi organik moddalar mikroorganizmlar, saprofit holda yashovchi …

vazifasini ham bajaradi. ekotizimdagi tirik organizmlarning bir-biri bilan oziqlanishi orqali bog`lanishini trofik yoki ozuqa zanjiri deb ataladi. bu ekotizimda modda va energiyani qay tarzda aylanishini ifoda etadi. ozuqa zanjirida ishtirok etuvchi organizmlar guruhi zveno yoki bo`g`inlar hisoblanadi. zanjirda asosan produtsentlar, konsumentlar va redutsentlardan iborat zvenolar farqlanadi. trofik zanjir bo`g`inlarida hosil etiladigan biomassaning vaqt birligidagi miqdori har xil bo`ladi. bu yerda quyidagi doimiy qonuniyatni ko`rish mumkin, ya`ni muayyan bo`g`inda vaqt birligida hosil bo`ladigan biomassa o`zidan avvalgi bo`g`lndagiga nisbatan kam bo`ladi. ekotizimdagi produtsentlar va konsumentlarni trofik zanjir tartibida massa yoki unga ekvivalent birliklarda pog`onama-pog`ona joylashtirilsa piramida shaklini oladi - bu ekologik piramida yoki piramida qoidasi deb ataladi. bundan kelib chiqib, ekologik piramida ekotizimdagi produtsentlar, konsumentlar va redutsentlarning massa, son yoki energiya birliklaridagi nisbatlarini grafik tarzdagi ifodasidir, deyish mumkin. rasm. ekologik piramida sxemasi. bu qoida orqali ekotizimda modda va energiyaning jamlanishi, sarflanishi, taqsimlanishi yoki boshqacha aytganda, modda va energiya aylanishi qonuniyatlarini inson tahlil …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "ekologik tizimlar"

1708371438.doc ekologik tizimlar biosenozga xos qonuniyatlarni bilish insonga ma`lum darajada uni «boshqarish» imkoniyatini beradi. sun`iy biosenozlarni yaratish, o'simliklarni biologik himoyalash usullarini ishlab chiqish ana shunday imkoniyatlardandir. biosenozdagi organizmlarning bir me`yorda hayot kechirishlari uchun ularga ma`lum ko`rsatkicharga ega bo'lgan abiotik omillar majmui zarur bo'ladi. ana shu abiotik omillar majmui yoki boshqacha qilib aytganda, biosenozning mavjud bo'lishi uchun zarur bo'lgan muhit (joy) biotope (bios - hayot, topos - joy) deb ataladi. biologik birlik fitosenoz, zoosenoz va mikrobiosenozning o'zaro ta'siri asosida hosil bo'ladi. fitoenoz biotsenozning asosini tashkil etadi, u organik moddalarni yaratish va qayta ishlash jarayonlarini o'z ichiga oladi. fitos...

DOC format, 79.0 KB. To download "ekologik tizimlar", click the Telegram button on the left.

Tags: ekologik tizimlar DOC Free download Telegram