qadimgi xorazm va so‘g‘d kalendarlari

PDF 7 pages 180.8 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 180.8 KB

File type PDF

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

qarshi davlat universiteti «jaxon tarixi va arxeologiya» kafedrasi katta o‘qituvchici do‘stov abdivali g‘aniyevichning «qadimgi xorazm va so‘g‘d kalendarlari» mavzusida yozgan qarshi-2012 qadimgi xorazm va so’g’diyona kalendari insoniyat tarixida 200 dan ortiq kalendarlar ishlatilgan. shu paytgacha boshqa kalendarlar tarixini o‘rganib, qadimgi xorazm kalendari haqida deyarli ma’lumotga ham ega emas edik. xorazm qadimgi ilm-fan beshigi, “avesto” 2700 yilcha muqaddam shu zaminda vujudga kelgan deb xulosa chiqarar ekanmiz, xorazm kalendari ham shundan uzoqroq vaqtga, tarixga ega. zardushtiylik kalendari. eron, o’rta osiyo yerlarida zardushtiylik dini shakllangach, navrо‘zga bu dinga xos urf-odat va an’analar kirib, uni diniy bayram sifatida о‘tkazish odatga aylangan. о‘sha davrda zardushtiylik mafkurasiga mos keladigan kalendar ijod qilishgan, uning oxirgi islohoti sosoniylar sulolasidan bо‘lgan yazdigird davrida amalga oshirilganligi uchun yazdigard kalendari deb nomlangan. bu kalendar 365 kunlik quyosh (shamsiya) kalendari bо‘lib, uning 12 oyi 30 kundan 360 kun bо‘lgan, qolgan 5 kunni hech bir oyga kirmagan, bu 5 kun 21-martda kiradigan yangi …

2 / 7

hisobidir. zardusht yil hisobi quyosh yiliga asoslangan bо‘lib, 12 oydan iborat. har bir oy 30 kun, yana qо‘shimcha besh kun bor. bu besh kun alohida oy hisoblanadi. bu besh kun sakkizinchi oydan keyin qо‘yilgan bо‘lib, shunda tо‘qqizinchi oyning boshlanishi navrо‘zga tо‘g‘ri kelgan. taqvimdagi 12 oyning nomi ‘avesto”dagi ma’budalarning nomiga borib taqaladi. oy nomlaridan tashqari oy tarkibiga kirgan kunlar(30 kun)ning ham alohida nomlari bor. “avesto”ning milodiy vi asrda sosoniylar davrida tuzilgan matnida oylar va kunlarning tо‘liq nomi rо‘yxati keltirilgan. biroq ba’zi kalendar atamalari “avesto”ning eng azaliy qismlari deb hisoblanuvchi miloddan avvalgi viii-vii asrlarda tarkib topgan. “gotlar” da ham uchraydi. olimlarning taxmin qilishicha bu taqvim sharqiy eron va о‘rta osiyoda miloddan avvalgi birinchi ming yillikning boshlarida tuzilgan. dastlab, g‘arbiy eronda axmoniylar davrida rasmiy davlat taqvimi sifatida qabul qilingan (ilmiy adabiyotlarda qadimgi eron yil hisobi deb atalishining sababi ham shu). abu rayhon beruniy о‘zining “xronologiya” asarida miloddan avvalgi 441 yilni zardusht yil hisobi …

3 / 7

tarixini izsiz o‘chirish, boyliklarini talash, moddiy va madaniy yodgorliklarini yo‘q qilib, o‘zlarini ustun qo‘yishga harakat qilganlar. shu jarayonda kitoblar qatorida yozma kalendarlar ham yo‘qolib ketdi. faqat yodda saqlanganlarinigina beruniy tiklash sohasida xizmat qildi. shuning uchun xorazm kalendarini o‘rganishda faqat abu rayxon beruniyning “osor al-boqiya” asariga suyanamiz. xorazmning ma’lum bo‘lgan qadimiy kalendar tizimi iskandar zulqarnayndan 980 yil ilgari bo‘lgan.1 xorazm davlatining boshlanishida haftani ishlatmaganlar. ularda haftaning kunlari ma’lum mohiyatga ega deb hisoblangan. kunlar hafta ichida nomlaridan tashqari bosh nomlarga ham ega bo‘lgan. masalan, xorazmliklar oyning har bir kuniga nom qo‘yganlar. bir oy ichida o‘n bir kunning nomlanishi xorazmliklarda va so‘gdiylarda bir xil bo‘lgan. xorazmliklar oy manzillarini ishlatganlar. ulardan astronomiyaga oid hukmlar chiqarganlar. manzillarini, ismlarini yodda saqlaganlar. oy manzillarini 12 burjga taqsimlab, burjlarni o‘z tillarida alohida-alohida nomlaganlar. beruniy: “xorazmliklar burjlarni arablardan yaxshiroq bilganlar” deb qayd etadi. xorazmliklar bilan so‘g’diylar yil boshini belgilash uchun ortiqcha kunlarni qo‘shishda bir xil amal qilganlar. ular quyosh …

4 / 7

rlar.1 t.t., 1968. 29,30,31-betlar. 2shu kitob, 83-84- betlar. 4 jiriy forozoq 10 vsmpfvnofkonj ankom 5 nmdod 11 ashmn fvird ankom 6 axshrivriy 12 isfandormajiy fbxshvm xorazm kalendarida ham hafta kunlari ishlatilmagan. hafta kunlari keyinroq islom va xristian dinlari kirib kelishi bilan qo’llangan. xorazm kalendarida hafta kunlari o’rniga oy kunlari ishlatilgan. oy kunlari ”avestodagi” ma’budlarning nomlari bilan bog’langanligi olimlarimiz tomonidan qayd etilgan.3 ba’zi xorazmliklar oy nomlarini qisqartirib bunday shaklda berganlar: 1 novsorjiy 7 avmriy 2 ardvst 8 yonoxi 3 xrvdot 9 arv 4 jiri 10 rimjd 5 xmdod 11 arshmi 6 axshrivriy 12 isfandorajiy ular oyning kunlarini ham mana shunday nomlar bilan yuritganlar: 1 rimjd 11 axir 21 rom 2 azmin 12 moh 22 voz 3 ardusht 13 jizi 23 dzu 4 axshrivriy 14 g’vsht 24 diniy 5 isfandormajiy 15 dzv 25 arjvxiy 6 hrvdoz 16 fig’ 26 ashtoz 7 hmdoz 17 asrvf 27 asmon 8 dzv 18 rshn 28 ros …

5 / 7

daryolari havzalaridagi tarixiy viloyat bo’lib dastlab avestoda, doro qabri yozuvlarida, qadimgi grek, rim, xitoy manbalarida eslatilgan. shuningdek xitoy manbalarida so’g’diylar bolalarini 5 yoshdan o’qish – yozish va hisobga o’rgatganliklari, madaniyati to’g’risida ma’lumotlar yozib qoldirilgan. qadimgi so’g’diyona xalqi ham uzoq o’tmishda o’zining vaqt hisobi (taqvimi)ga ega bo’lgan. zardushtiylik diniga sig’ingan ajdodlarimiz diniy ryasm-rusumlarni o’z vaqtida bajarishlari uchun vaqt hisobini bilishlari kerak edi. bu esa so’g’diyona taqvimiga asos solininshiga xizmat qildi.5 taqvim arablarning yurtimizga bostirib kirishi, islom dini hukmron dinga aylanguniga qadar amal qilgan. bu haqda buyuk qomusiy olim abu rayhon beruniy o’zining "qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" kitobida ba’zi ma’lumotlarni yozib qoldirgan. beruniy yunonlar, rimliklar, eroniylar, so’g’diylar, xorazmliklar, xristianlar, yahudiylar, musulmonlarning yil hisoblari, hayit kunlari va mashhur kunlarni batafsil tasvirlab beradi. xorazm va so’g’d aholisining ishlatadigan oylari sonda va necha bo’lishda eronliklarning oylari kabidir. faqat otashparastlar oylaridan ba’zilarining boshlanishi bilan eronliklar oylarining boshlanishi orasida tafovut bor. chunki otashparastlar ortiqcha besh kunni yilning …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qadimgi xorazm va so‘g‘d kalendarlari"

qarshi davlat universiteti «jaxon tarixi va arxeologiya» kafedrasi katta o‘qituvchici do‘stov abdivali g‘aniyevichning «qadimgi xorazm va so‘g‘d kalendarlari» mavzusida yozgan qarshi-2012 qadimgi xorazm va so’g’diyona kalendari insoniyat tarixida 200 dan ortiq kalendarlar ishlatilgan. shu paytgacha boshqa kalendarlar tarixini o‘rganib, qadimgi xorazm kalendari haqida deyarli ma’lumotga ham ega emas edik. xorazm qadimgi ilm-fan beshigi, “avesto” 2700 yilcha muqaddam shu zaminda vujudga kelgan deb xulosa chiqarar ekanmiz, xorazm kalendari ham shundan uzoqroq vaqtga, tarixga ega. zardushtiylik kalendari. eron, o’rta osiyo yerlarida zardushtiylik dini shakllangach, navrо‘zga bu dinga xos urf-odat va an’analar kirib, uni diniy bayram sifatida о‘tkazish odatga aylangan. о‘sha davrda zardushtiyli...

This file contains 7 pages in PDF format (180.8 KB). To download "qadimgi xorazm va so‘g‘d kalendarlari", click the Telegram button on the left.

Tags: qadimgi xorazm va so‘g‘d kalend… PDF 7 pages Free download Telegram