aristotelning "poetika"si va antik yunon adabiy-estetik ta'limoti

DOCX 11 pages 23.8 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 23.8 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

aristotelning poetik asarlarini o‘rganish va tahlil qilish. reja: 1. aristotelning poetik asarlarini haqida umumiy tushuncha. 2. aristotelning butun jahon ilm faniga qo‘shgan xissasi. aristotelning "poetika"si so‘z san'atiga bag‘ishlangan maxsus tadqiqot ekanligi, unda faylasufning adabiy-estetik qarashlari muayyan tizim holida ancha to‘liq ifodasini topganligi bilan qimmatlidir. afsuski, asar matni to‘la emas: poeziyaning tabiati haqidagi umumiy mulohazalar bildirilgan va, asosan, tragediya janri tadqiq qilingan dastlabki qismigina bizgacha yetib kelgan; epos, lirika va komediyaga bag‘ishlangan keyingi qismlari saqlangan emas. aristotel ham, platon singari, san'atning mohiyatini belgilovchi xususiyat sifatida taqlid(mimesis)ni ko‘rsatadi. biroq, ustozidan farqli o‘laroq, aristotel taqlidga juda katta ahamiyatga molik narsa sifatida qaraydi. agar platon taqlidiy san'atlar, jumladan, so‘z san'ati haqiqatni bilish imkoniyatidan mahrum deb hisoblasa, aristotel taqlidni bilishning usullaridan biri sifatida tushunadi: "ko‘rinadiki, poeziyani ikkita omil vujudga keltirgan, bu ikki omil ham tabiiy. axir insonlarda taqlid qilish - bolalikdan tug‘ma xususiyat, ular boshqa mavjudotlardan shunisi bilan farqlanadi, zero, inson taqlid qilishga boshqalardan ko‘ra …

2 / 11

iqa, raqs, haykaltaroshlik, adabiyot kabi san'at turlari farqlansa, ikkinchi jihat - "nimaga" taqlid qilish asosida etik va estetik belgilari ajratiladi. uchinchi jihat - "qanday" taqlid qilish asosida aristotel adabiy turlarni bir-biridan farqlaydi. unga ko‘ra, taqlid "... voqyeani, gomerga o‘xshab, o‘zidan tashqaridagi narsadek hikoya qilish orqali; yoki shundayki, taqlid qiluvchi qiyofasini o‘zgartirmagan, o‘z-o‘zicha qolgan holda; yoki barcha tasvirlanayotgan shaxslarni harakat qilayotgan, faoliyatdagi kishilar sifatida taqdim etgan holda" amalga oshishi mumkin. to‘g‘ri, bir qarashda platon va aristotelning turlarga ajratish prinsiplari bir xildek ko‘rinishi mumkin. biroq, e'tibor qilinsa, platon ko‘proq nutq shakliga tayansa, aristotel taqlidchi va taqlid qilinayotgan ob'ekt munosabatiga tayangani ko‘rinadi. keyinroq aristotel qarashlari gegel ta'limotida rivojlantirilgani, hozirda ham adabiyotni turlarga ajratishda yuqoridagi ikki prinsip, asosan, saqlangani e'tiborga olinsa, bu ikki faylasufning adabiy-estetik tafakkur taraqqiyotida nechog‘li katta o‘rin tutishi yorqinroq anglashiladi. aristotel moddiyun falsafasiga juda yaqin kelgan mutafakkir sifatida ta'riflanadi. shu sababli ham uning qarashlari, bunga yuqorida ham qisman to‘xtaldik, platon qarashlaridan …

3 / 11

r haqida hikoya qiladi. shuning uchun ham poeziya tarixga qaraganda falsafiyroq, jiddiyroq: poeziya umumiyni, tarix esa xususiyni ifodalaydi". aristotel poeziyadagi shakl va mazmun munosabatida mazmunni yetakchi deb biladi. shu bois ham "shoir avvalo fabula yaratishi lozim, vaznli nutq emas", deydi. chunki, uning ta'kidlashicha, shoir voqyea orqali taqlid qiladi. aytish kerakki, aristotel davrida adabiyotda voqyea (mif) birinchi o‘rinda turgan: g‘oyani ifodalashda voqyeaning roli yetakchi hisoblangan. agar voqyeani rivojlantirishda fabulaning hal qiluvchi ahamiyat kasb etishi e'tiborga olinsa, aristotelning fabula yaratish, unga qo‘yiladigan talablarga "poetika"da ancha mufassal to‘xtalishining sababi oydinlashadi. shunga monand, xarakter va fabula munosabatida ham keyingisiga kattaroq ahamiyat berilib, buning sababi quyidagicha izohlanadi: "... tragediyaning maqsadini voqyealar, rivoyat tashkil qiladi, maqsad esa hammasidan muhim. bundan tashqari, harakatsiz (ya'ni, voqyeasiz - mual.) tragediya mavjud bo‘lishi mumkin emas, xaraktersiz esa - mumkin". aristotel ta'limotida xarakter asarning ma'naviy-axloqiy (etik) tomonini ifodalovchi unsur sifatida talqin qilinadi. faylasuf xarakter oldiga qo‘ygan to‘rtta talab ham shunga muvofiq …

4 / 11

hlab chiqilgan talablar qadimgi yunon adabiyotining boy materiali tahliliga tayanadi. ikkinchi muhim jihat esa unda izchil, tizimli fikr yuritilgani, qo‘yilgan har bir masala bo‘yicha yaxlit ilmiy konsepsiyaning ifodalanishi bilan belgilanadi. masalan, tragediya janriga to‘xtalarkan, aristotel avvalo uning janr spetsifikasini belgilab oladi, so‘ng uni tashkil qilayotgan tarkibiy qismlar - voqyea (mif), fabula, xarakter, til va uslub kabi masalalarni navbati bilan bir-bir ko‘rib o‘tadi, muhimi, har birini butun tarkibidagi o‘rni nuqtai nazaridan o‘rganarkan, boshqa unsurlar bilan o‘zaro munosabatini nazardan qochirmaydi. bu xususiyatlar "poetika"ning adabiyotshunoslikka oid qadimiygina emas, chin ma'noda mumtoz asarligidan dalolatdir. aristotelning yana bir asari - "ritorika" notiqlik san'atiga bag‘ishlangan bo‘lib, bizga qadar nisbatan to‘liqroq holda yetib kelgan. asarda notiqlik san'ati bilan bog‘liq holda qo‘yilgan masalalar adabiyotshunoslikka bevosita aloqadordir. masalan, notiqlik san'atida dalillash yo‘llari haqida bildirilgan fikrlar yoki inson fe'l-atvori, his- tuyg‘ularining u egallagan mavqye, yosh xususiyatlari, konkret hayotiy holat kabi omillarga bog‘liqligining misollar bilan ochib berilgani - bular badiiy ijodda …

5 / 11

da ham shunday. zero, aristotelning ijodiy faoliyati yunon madaniyati klassik davrining oxiriga to‘g‘ri keladi, undan keyin qariyb sakkiz yuz yil davom etgan ellinizm davri boshlanadi. makedoniyalik fotihlarning yurishlari qadimiy gretsiyadagi polis demokratiyasiga asoslangan davlatchilikka barham berdi. dunyoni egallashga chog‘langan aleksandr makedonskiy davlati uning o‘limidan so‘ng ko‘p o‘tmay parchalanib, kichik monarxik davlatlarga bo‘linib ketdi. aleksandr makedonskiy qo‘shini bilan sharqqa yurish qilgan yunonlarning bir qismi yangi joylarda qolib ketdi, yangi shaharlar barpo bo‘ldi - yunon madaniyati sharqqa yoyildi. o‘z navbatida, yurishlardan qaytgan jangchilar gretsiyaga sharq madaniyatini olib kirdilar. bu jarayonlar ijtimoiy hayotning barcha sohalari - davlatchilik, turmush tarzi, ma'naviy-axloqiy normalar, diniy tasavvurlar, san'at va adabiyotga - bariga o‘z ta'sirini o‘tkazdi. ta'kidlash joizki, madaniyatlar sintezida yunon madaniyatining ulushi ancha salmoqli, aniqrog‘i, belgilovchi maqomida edi. ikkinchi tomondan, bu madaniyatning qadriyatlari endi turli hudud va elatlarga mansub kishilar tomonidan yaratildi. shularga ko‘ra, antik adabiyotning bu davri "ellinizm" (mil.av. iv asr so‘nggi choragi -mil. iv asr) …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "aristotelning "poetika"si va antik yunon adabiy-estetik ta'limoti"

aristotelning poetik asarlarini o‘rganish va tahlil qilish. reja: 1. aristotelning poetik asarlarini haqida umumiy tushuncha. 2. aristotelning butun jahon ilm faniga qo‘shgan xissasi. aristotelning "poetika"si so‘z san'atiga bag‘ishlangan maxsus tadqiqot ekanligi, unda faylasufning adabiy-estetik qarashlari muayyan tizim holida ancha to‘liq ifodasini topganligi bilan qimmatlidir. afsuski, asar matni to‘la emas: poeziyaning tabiati haqidagi umumiy mulohazalar bildirilgan va, asosan, tragediya janri tadqiq qilingan dastlabki qismigina bizgacha yetib kelgan; epos, lirika va komediyaga bag‘ishlangan keyingi qismlari saqlangan emas. aristotel ham, platon singari, san'atning mohiyatini belgilovchi xususiyat sifatida taqlid(mimesis)ni ko‘rsatadi. biroq, ustozidan farqli o‘laroq, aristotel taqlidg...

This file contains 11 pages in DOCX format (23.8 KB). To download "aristotelning "poetika"si va antik yunon adabiy-estetik ta'limoti", click the Telegram button on the left.

Tags: aristotelning "poetika"si va an… DOCX 11 pages Free download Telegram