sodda shifrlash algoritmlari

DOCX 6 pages 22.2 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.2 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

sodda shifrlash algoritmlari reja: 1. kriptografiya tushunchasi 2. kriptografiyaning rivojlanish tarixi 3. zamonaviy kriptografiya 1.kriptografiya tushunchasi axborotning himoyalashning aksariyat mexanizmlari asosini shifrlash tashkil etadi. axborotni shifrlash deganda ochiq axborotni (dastlabki matnni) shifrlangan axborotga o’zgartirish (shifrlash) va aksincha (rasshifrovka qilish) jarayoni tushuniladi. shifrlash kaliti yordamida shifrlash natijalarini o’zgartirish mumkin. shifrlash kaliti muayyan foydalanuvchiga yoki foydalanuvchilar guruhiga tegishli va ular uchun yagona bo’lishi mumkin. muayyan kalit yordamida shifrlangan axborot faqat ushbu kalit egasi (yoki egalari) tomonidan rasshifrovka qilinishi mumkin. insoniyat axborotni himoya qilish muammosi bilan yozuv paydo bo’lgandan beri shug’ullanadi. bu muammo harbiy va diplomatik ma’lumotlarni yashirincha uzatish zaruratidan kelib chiqqan. masalan, antik spartalilar harbiy ma’lumotlarni shifrlashgan. xitoyliklar tomonidan oddiy yozuvni iyerogriflar ko’rinishida tasvirlashlari uni xorijiylardan yashirish imkonini bergan. «kriptografiya» atamasi grek tilidan tarjima qilinganda «yashirish, yozuvni berkitib qo’ymoq» ma’nosini bildiradi. atamaning ma’nosi kriptografiya kerakli ma’lumotni yashirin saqlash va himoyalash maqsadida qo’llanishini anglatadi. kriptografiya axborotni himoyalash vositasi, shuning uchun u axborot xavfsizligini …

2 / 6

y matematikaning tarkibiy qismi sifatida shakllanishiga asos bo’ldi. va, nihoyat 3-bosqich 1976-yilda u.diffi va m.xellman tomonidan «kriptografiyaning yangi yo’nalishlari» nomli asarning chop etilishi bilan belgilanadi. unda maxfiy aloqa, yopiq kalitni avvaldan bermasdan ham, amalga oshirish mumkinligi bayon yetilgan. ushbu sanadan boshlab to hozirgi kungacha an’anaviy klassik kriptografiya bilan bir qatorda ochiq kalitli kriptografiyaning intensiv rivojlanishi davom etmoqda. bir necha asrlar davomida yozuvning paydo bo’lishini o’zi axborotni himoyalash sifatida e’tirof etilar edi, chunki yozuvni hamma ham tushunmas edi. eramizdan oldingi xx asr. mesopatamiyada o’tkazilgan qazilmalar vaqtida eng qadimiy shifrlangan matnlar topilgan. loydan yasalgan taxtachaga qoziqchalar bilan yozilgan matn hunarmandlarning sopol buyumlarini qoplash uchun tayyorlanadigan bo’yoqning resepti bo’lib, u tijorat siri hisoblangan. qadimgi misrliklarning diniy yozuvlari va tibbiyot reseptlari ham ma’lum. eramizdan oldingi ix asrning o’rtalari. plutarx bergan ma’lumotlariga ko’ra, ana shu davrda shifrlovchi qurilma - skital, qo’llanilgan bo’lib, u o’rin almashtirishlar orqali matnni shifrlash imkonini bergan. matnni shifrlashda so’zlar biror diametrli …

3 / 6

n harflar quyi qismdagi mos harflar bilan almashtirilgan. bu turdagi shifrlash y.sezargacha ma’lum bo’lgan bo’lsa-da, lekin bunday shifrlash usuli uning nomi bilan yuritiladi1. murakkab almashtirishlar shifri sifatida yunonlar shifri - «polibiy kvadrati» sanaladi. alfavit kvadrat jadval ko’rinishida tasvirlanadi. shifrlashda ochiq matn harfi jadvaldagi ikkita songa almashtirilgan - mos tushuvchi harfning joylashgan ustun va qator raqamlariga. alfavitni jadvalda ixtiyoriy tarzda joylashtirish va u orqali qisqa xabarni shifrlash zamonaviy qarashlar nuqtai nazari bo’yicha ham mustahkam shifrlash hisoblanadi. bu g’oya birinchi jahon urushida murakkab shifrlashlarda amalga oshirilgan. v asrda rim imperiyasining yemirilishi fan va san’at, shular qatorida kriptografiya rivojlanishining to’xtashiga sabab bo’ldi. u paytlarda cherkov maxfiy belgilar bilan yozilgan xatni ta’qib qilgan va uni afsungarlik va jodugarlik deb hisoblagan. chunki ma’lumotlarni shifrlash cherkov tomonidan ularni nazorat qilish imkonini bermas edi. fransuz rohibi va faylasufi r.bekon (1214-1294) maxfiy yozuvning yettita tizimini bayon etgan. u davrlarda ko’pgina shifrlar ilmiy axborotlarni yashirish uchun qo’llanilgan. xv asrning …

4 / 6

’lmas edi. germaniyalik iogann tritemiy (1462-1516) kriptografiya bo’yicha birinchi darsliklardan birini yozgan. «ave maria» deb nomlangan ko’p qiymatli almashtirishli original shifrlashni taklif etgan. ochiq matnning har bir harfi shifrlovchining tanlovi bo’yicha bir emas, bir nechta harflarga almashtirilishi mumkin bo’lgan. bunda harflar harf yoki so’zlar bilan shunday almashtirilganki, natijada psevdomatn hosil bo’lgan. ko’p qiymatli almashtirish usulidan hozirgi kunda ham foydalaniladi (masalan, arj arxivatorida). italiyalik matematik mexanik vrach djirolamo kardano (1506-1576) kardano panjarasi deb nomlangan shifrlash tizimini ixtiro qilgan. ikkinchi jahon urushi vaqtida buyuk britaniya harbiy-dengiz qo’shinlarining mustahkam shifrlaridan biri shu tizim asosida yaratilgan. panjaralar chizilgan karton bo’lagida ixtiyoriy tartibda nomerlangan teshikchalar qilingan. shifrlangan matnni hosil qilish uchun, karton bo’lagini qog’ozni ustiga qo’yib, kartonning teshiklari bo’lgan joylariga tanlangan tartibda harflar yozib chiqilgan. karton olib tashlangandan so’ng, yozilgan harflarning oralari psevdomazmunli jumlalar bilan to’ldirilgan, shu orqali shifrlangan xabar yaratilgan. agar harflar orasidagi masofalar katta bo’lib, so’zlar uzunligi kichik bo’lsa (masalan ingliz tilidagi so’zlar), …

5 / 6

moyili elektr va elektron aloqada asos qilib olindi. bunda morze va bodo kodlarini, 2-sonli xalqaro telegraf kodini, ascii kodini, eslash ham o’rinli, chunki ular ham oddiy almashtirish asosida yaratilgan. xvii asrda lug’atli shifrlar ixtiro etilgan. shifrlashda ochiq matn harflari ikkita son bilan belgilangan. bunda keng tarqalgan kitoblardan biri olinib, shifrlanuvchi harf kitobning ma’lum betidagi qator nomeri va harf nomeriga almashtirilgan. bu tizim mustahkam shifrlash usuli hisoblanadi, lekin undan foydalanish qulay emas. shu bilan birga, kitob raqib qo’liga tushib qolishi ehtimolidan holi emas. ma’lumki, kriptografik vositalar hozirgi vaqtgacha asosan davlat sirlarini himoya qilishga qaratilgan edi, shuning uchun bu vositalar maxsus organlar tomonidan yaratilgan. bunda yuqori kriptomustahkamlikka ega bo’lgan kriptotizimlar qo’llanilgan, bu esa katta xarajatlarni talab qilgan. oxirgi yillarda ma’lumotlarni kriptografik o’zgartirishning yangi usullari intensiv ishlab chiqilmoqda, ular an’anaviy qo’llanishiga qaraganda kengroq sohalarga tatbiq etilmoqda. avtomatlashtirilgan tizimlarda ma’lumotlar himoyasining kriptografik usullari hisoblash texnikasi vositalarida qayta ishlanayotgan yoki har xil turdagi saqlash qurilmalarida …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sodda shifrlash algoritmlari"

sodda shifrlash algoritmlari reja: 1. kriptografiya tushunchasi 2. kriptografiyaning rivojlanish tarixi 3. zamonaviy kriptografiya 1.kriptografiya tushunchasi axborotning himoyalashning aksariyat mexanizmlari asosini shifrlash tashkil etadi. axborotni shifrlash deganda ochiq axborotni (dastlabki matnni) shifrlangan axborotga o’zgartirish (shifrlash) va aksincha (rasshifrovka qilish) jarayoni tushuniladi. shifrlash kaliti yordamida shifrlash natijalarini o’zgartirish mumkin. shifrlash kaliti muayyan foydalanuvchiga yoki foydalanuvchilar guruhiga tegishli va ular uchun yagona bo’lishi mumkin. muayyan kalit yordamida shifrlangan axborot faqat ushbu kalit egasi (yoki egalari) tomonidan rasshifrovka qilinishi mumkin. insoniyat axborotni himoya qilish muammosi bilan yozuv paydo bo’lgandan beri s...

This file contains 6 pages in DOCX format (22.2 KB). To download "sodda shifrlash algoritmlari", click the Telegram button on the left.

Tags: sodda shifrlash algoritmlari DOCX 6 pages Free download Telegram