lug‘at va tilning grammatik tarkibini tekshirish usullari

DOCX 31 pages 50.0 KB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 50.0 KB

File type DOCX

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

lug‘at va tilning grammatik tarkibini tekshirish umumiy rivojlanish jarayonida bola asta-sekin til vositalarini o‘zlashtiradi: uning so‘z boyligi oshadi, turli xil so‘z va iboralar tizimi (grammatik tuzilish) shakllanadi. bolaning umumiy va nutqiy rivojlanish jarayonida uning so‘z boyligi nafaqat boyitilibgina qolmay, balki sifat jihatdan ham yaxshilanadi. asta-sekin, bola so‘zning semantik ma’nosini o‘zlashtira boshlaydi, u tomonidan olingan so‘zlarni umumlashtirish darajasi oshadi. a.n.gvozdevning tadqiqotlariga ko‘ra, 3-3,5 yoshga kelib, bolalarning lug‘atida nutqning barcha qismlari: otlar, sifatlar, fe’llar, olmoshlar, sonlar namoyon bo‘ladi. 5 yoshga kelib, nutqning normal rivojlanishi jarayonida bola morfologiya va sintaksisning asosiy qonunlarini amalda o‘zlashtiradi, nafaqat oddiy, balki murakkab jumlalarni ham to‘g‘ri tuzadi. (a. n. gvozdev, 1948, 1949, 1961; n. x. shvachkin, 1949 i dr.). biroq, ba’zi hollarda, maktab yoshining boshida (7 yoshgacha) intellekt va eshitish qobiliyati normada bo‘lgan bolalarda tilning leksik va grammatik vositalarining shakllanish darajasi normadan sezilarli darajada farq qilishi mumkin. ba’zi bolalarning so‘z boyligi bola tomonidan faqat muayyan ob’ektlar va harakatlar …

2 / 31

r kuzatiladi. ba’zi bolalarda tilning leksik va grammatik vositalari rivojlanganlik darajasi yuqoriroq bo‘lishi mumkin, ammo alohida bo‘shliqlar mavjud. tilning leksik va grammatik vositalarining shakllanish darajasidagi tafovutlarga qaramay, sanab o‘tilgan barcha holatlarda chegaralangan so‘z boyligi, uni ishlatishda ma’lum kamchiliklarning o‘ziga xosligi va agramatizm mavjud. odatda bu turli xil sabablarga ko‘ra yuzaga keladigan (alaliya, dizartriya, rinolaliya va boshqalar) asosan nutqi to‘liq rivojlanmagan bolalarda kuzatiladi. bolaning nutqiy rivojlanishidagi kamchiliklarni to‘g‘ri baholash va uni tuzatishning eng oqilona va differensiallashgan usullarini aniqlash uchun leksik va grammatik vositalarning shakllanish darajasini aniqlash kerak. shu maqsadda, logoped maxsus tekshiruv o‘tkazadi. bolalarning nutqini dastlab kuzatish , bolaning muloqotda foydalanadigan tilining leksik va grammatik vositalarining holatini aniqlashga imkon beradi. masalan, agar dastlabki suhbat davomida bola keng tarqalgan so‘zlarni noto‘g‘ri qo‘llasa va bir so‘zni boshqasiga almashtirsa va grammatik jihatdan noto‘g‘ri talqin qilsa, maxsus tekshiruv zarurati paydo bo‘ladi. verbal vositalarining to'liq yoki qisman buzilishi bo'lgan bolalarni tekshirish usullari ota-onalar bilan olib borilgan …

3 / 31

da ko'rib chiqishingiz va u bilan harakatlar qilishingiz mumkin ("mana, sobir, bu it, it yugurayapti. it to'xtadi va vovilladi – vov, vov!"). logoped bolaga o'yinchoq beradi va uni nomlashni so'raydi. shu bilan birga, logoped bolani o'yinchoq bilan muayyan harakatlarni bajarishga va nomlashga undaydi. agrammatizm deganda so'zlarni va jumlalarni grammatik jihatdan noto‘g‘ri tuzish, shuningdek grammatik shakllarning ma'nosini etarli darajada anglamaslik tushuniladi. bunday holda, bola faqat yuz ifodalari, imo-ishoralar, harakatlar (ya'ni paralingvistik vositalar) dan foydalanadimi yoki alohida tovush kombinatsiyalarini va "noaniq" so'zlarini ishlatishiga e'tibor berish kerak. agar bola boshlang'ich nutq vositalaridan foydalanishi aniqlansa, qo'shimcha tekshirish uchun ular individual o'yinchoqlarni, ular bilan bo'lgan harakatlarni ko'rsatish uslubini qo'llaydilar va shu bilan birga boladan ushbu predmetlarni nomlash so‘raladi. bolaning e'tiborini va tekshiruv uchun zarur bo'lgan materialga qiziqishini saqlab qolish uchun avval tavsiflab berilgan o'yinchoqlarni birgalikda o‘ynash usulidan foydalaniladi ("bu mushuk. bu esa xo'roz. mana, xo'rozning tumshug'i, bu nima?") “sexrli qopcha” o‘yinidan xam foydalansa bo‘ladi. tekshiruvchi …

4 / 31

i. ularning umumiy so'zlar bilan birga qo‘llanilishi qayd etiladi; · bola tovushlar va tovush yig‘indilariga taqlid qila oladimi, logoped aytgan bitta bo'g'in, ikkita bo'g'in yoki butun so'zni ayta olishi; • bola tadqiqotchining talabiga javoban o'zining ovozli vositalaridan foydalanadimi yoki uni o'z tashabbusi bilan bajaradimi. shuningdek, ob'ektni, harakatlarni aniqlashda bola tashqi vaziyatga tayanish holati yoki u foydalanadigan tovush majmualari barqaror xarakterga ega ekanligiga ham e’tibor qaratilishi lozim. nomlash uchun predmet turli xil vaziyatlarda bolaga bir marta emas, balki bir necha marta taqdim etilishi kerak. taqdim etilgan buyumlar bir xil nomga ega bo'lishi va ayni paytda tashqi ko'rinishi jihatidan farq qilishi maqsadga muvofiq: o'lcham, rang, material (masalan, kiyim-kechak bilan ajralib turadigan katta va kichik qo'g'irchoq). bola so'zning ma'nosini qanchalik yaxshi o'zlashtirganligini bilish uchun, u bir xil ob'ektni turli xil so'zlar bilan, bir xil so'z turli xil ob'ektlarni (masalan, mashina, trolleybus, tramvay va boshqa joyga borish istagi – bibi so‘zi bilan aytilsa) anglatishini, …

5 / 31

komplekslarining umumiy soni (10 yoki 100?); 2. ularning ma’nosi qanchalik differensiallashganligi (tovush kompleksi yordamida muayyan ob'ektlar, harakatlar, fazilatlarning barqaror belgilanishi); 3. lug‘atda umumiy ishlatiladigan so'zlarning mavjudligi va ularning bola tomonidan qo‘llaydigan "noaniq" so‘zlar va tovush komplekslari, shuningdek og'zaki bo'lmagan vositalar o‘rtasidagi mutanosiblik; so'zlashuvning bo'g'inli tuzilishini, muloqotda bola tomonidan qo‘llaydigan keng tarqalgan va "noaniq" so'zlarni rivojlanganlik darajasi; 4. taqlid yordamida alohida bo‘g‘in va so‘zlarni qaytarish; 5. muloqotda bolaning faolligi va tashabbuskorligi; 6. nutqni tushunish xususiyatlari va darajasi: bola unga tanish bo'lgan odatiy holatlarda iltimos, talablarga, ongli ravishda javob beradishi. verbal vositalarga ega bo‘lgan bolalarni tekshirish usullari dastlabki ko'rikdan o'tkazish jarayonida bolaning biron bir darajada leksik vositalarni bilishi aniqlangan hollarda, ularning shakllanish darajasi va yosh normalariga muvofiqligini aniqlash zarurati tug'iladi. bu maqsadda maxsus tekshirish jarayonida bir qator usullardan foydalaniladi. 1. eng oddiy usulllardan biri - bu maxsus tanlangan rasmlarga ko'ra ob'ektlar, harakatlar, sifatlarni nomlash. bu usul bolaning rasmga mos keladigan so'z bilan …

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "lug‘at va tilning grammatik tarkibini tekshirish usullari"

lug‘at va tilning grammatik tarkibini tekshirish umumiy rivojlanish jarayonida bola asta-sekin til vositalarini o‘zlashtiradi: uning so‘z boyligi oshadi, turli xil so‘z va iboralar tizimi (grammatik tuzilish) shakllanadi. bolaning umumiy va nutqiy rivojlanish jarayonida uning so‘z boyligi nafaqat boyitilibgina qolmay, balki sifat jihatdan ham yaxshilanadi. asta-sekin, bola so‘zning semantik ma’nosini o‘zlashtira boshlaydi, u tomonidan olingan so‘zlarni umumlashtirish darajasi oshadi. a.n.gvozdevning tadqiqotlariga ko‘ra, 3-3,5 yoshga kelib, bolalarning lug‘atida nutqning barcha qismlari: otlar, sifatlar, fe’llar, olmoshlar, sonlar namoyon bo‘ladi. 5 yoshga kelib, nutqning normal rivojlanishi jarayonida bola morfologiya va sintaksisning asosiy qonunlarini amalda o‘zlashtiradi, nafaqat oddiy...

This file contains 31 pages in DOCX format (50.0 KB). To download "lug‘at va tilning grammatik tarkibini tekshirish usullari", click the Telegram button on the left.

Tags: lug‘at va tilning grammatik tar… DOCX 31 pages Free download Telegram