vaqtli qatorlar tahlili va tekislash usullari

DOCX 9 pages 137.8 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 137.8 KB

File type DOCX

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

5-mavzu. vaqtli qatorlar to’g’risida umumiy tushunchalar. reja 1. vaqtli qatorlar to’g’risida umumiy tushunchalar. 2. vaqtli qatorlar tahlilida hisoblanadigan ko’rsatkichlar 3. vaqtli qatorlarni tekislash usullari. tayanch iboralar: vaqtli qator, dinamik qator, vaqtli qatorlar xarakteristikalari, tekislash usullari 1. vaqtli qatorlar to’g’risida umumiy tushunchalar matematik statistikaning asosiy masalalaridan biri o’rganilayotgan hodisalarning makonda o’zgarish va rivojlanish jarayonini tadqiq qilishda vaqtli qatorlarni tuzish va tahlil qilish yo’li bilan hal etiladi. iqtisodiy hodisalarning makonda o’zgarishini ifodalayotgan sonlar ketma-ketligini kuzatish vaqtli qator deb ataladi. vaqtli qatorlar ko’rsatkichning barqaror o’zgarishlariga va xususiy tasodiflar o’zgarishiga ega bo’ladi. vaqtli qatorlardagi xususiy tasodiflarni bartaraf etish va barqaror o’zgarishlarni aniqlash uchun ular u yoki bu usullar bilan taqqoslanadi. taqqoslangan qatorlarni haqiqiy qatorlar bilan taqqoslash, ayrim korxonalarni, tarmoq va milliy iqtisodiyotni rivojlantirishning ba’zi muhim xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. taqqoslangan va haqiqiy qiymat ko’rsatkichlarining farqi, taqqoslangan qatorlar joylashgan va kelajak rivojlanish ko’rsatkichlari qatorlari joylashishi mumkin bo’lgan chegaralarni aniqlash imkonini beradi. ko’pgina iqtisodiy tadqiqotlarda, ayniqsa …

2 / 9

natijasi o’laroq o’rganilayotgan hodisalarga ehtimollar nazariyasi bilan yondashishda hodisalar modelini statistik eksperimentlarda xayolan tasavvur etish, shuningdek, ba’zi bir ehtimollikni cheklab qo’yish lozim. xaqiqatdan ham statistik xulosalar baholashni tanlashga yoki ko’rib chiqilayotgan umumiy model doirasida oldindan o’rganilgan nazariy mezon xususiyatiga asoslangan bo’ladi. kelajakning vaqtli qatorlari ishonchlilik darajasiga ko’ra hisobli (yaqin 20-30 yil uchun ishonchli), umumiy tasavvurlarga ko’ra taxminiy (100 yilgacha) va xayoliyga (100 yildan ko’p) bo’linadi. ijtimoiy-iqtisodiy hodisalarning vaqt davomida o’zgarishi dinamika deb, shu jarayonni ta’riflovchi ko’rsatkichlar qatori esa vaqtli qatorlari deb yuritiladi. hodisalarning vaqt davomida o’zgarishini ta’riflovchi statistik ko’rsatkichlar qatori vaqtli qator deb yuritiladi. vaqtli qatorning asosiy elementlari: vaqt ko’rsatkichi - t qator darajasi - u vaqt ko’rsatkichidan bog’langan holda vaqtli qatorlar momentli (ma’lum bir sanaga) va intervalliga (ma’lum bir davr ichida) tasniflanadi (klassifikatsiyalanadi). vaqtli qatorlar quyidagilar bilan xarakterlanadi (2.1.-rasm): vaqtli qatorlar quyidagilar bilan xarakterlanadi: - uzoq muddatli harakat yo’nalishi, ya’ni umumiy asriy tendentsiya; - qisqaroq davrlarga xos tsiklik yoki …

3 / 9

yoki qancha foiz tashkil etishini ko’rsatadi. ; ; ; 3. qo’shimcha o’sish (kamayish) sur’ati(д) ham ikki usulda aniqlanishi mumkin. birinchi usulda har bir keyingi davr darajasidan boshlang’ich davr darajasi ayirilib, 100 ga ko’paytiriladi va boshlang’ich davr darajasiga bo’linadi. 4. 1% qo’shimcha o’sish (kamayish)ning mutlaq qiymati – mutlaq qo’shimcha o’sish qiymati zanjirsimon qo’shimcha o’sish sur’atiga bo’linadi. 10.3. vaqtli qatorlarni tekislash usullari. vaqtli qatorlar tendentsiyasini aniqlash bir necha usullari mavjud (7.3.-rasm):vaqtli qatorlar tendentsiyasini aniqlash usullari ko’rsatkich davrini uzaytirish usuli o’rtacha sirg’aluvchi usul adaptiv o’rtacha usul eksponentsial tekislash usuli ekk usuli trend usuli 10.1.-rasm. vaqtli qatorlarni tekislash usullari[footnoteref:2] [2: shodiev t.sh. va boshqalar. ekonometrika. o’quv qo’llanma. –t.: tdiu, 2010. ] iqtisodiy qatorlar dinamikasi tendentsiyasini aniqlash vaqtida ko’pchilik hollarda turli darajadagi polinomlar: va eksponentsional funktsiyalar qo’llaniladi: (2.1) shuni qayd etib o’tish lozimki, funktsiya shakli tenglashtirilayotgan qatorlar dinamikasi xarakteriga muvofiq, shuningdek, mantiqiy asoslangan bo’lishi lozim. polinomning eng yuqori darajalaridan foydalanish ko’pchilik hollarda o’rtacha kvadrat xatolarining …

4 / 9

r asosida qatorlar dinamikasining rivojlantirish tendentsiyasini tavsiya etish uchun eng qulay funktsiya qaysi biri ekanligini hal qilish masalasi murakkab bo’ladi. bunday hollarda funktsiya shakllarini aniqlashning quyidagi ikki xil usulidan foydalanish mumkin: o’rta kvadratik xatolar minimumi usuli bilan funktsiya tanlash; dispersion tahlil usulini qo’llash orqali funktsiya tanlash. mantiqiy tahlil hamda tadqiqot tufayli qo’lga kiritilgan shaxsiy tajriba asosida qator turli xil funktsiyalar tanlab olinadi va ularning parametrlari baholanadi. shundan so’ng har bir funktsiya uchun quyidagi formula asosida o’rta kvadratik xatolar aniqlanadi: , (2.5) bu erda: qatorlar dinamikasining qiymati; qatorlar dinamikasi qiymatlarini tenglashtirish; funksiya parametrlari soni. mazkur usul faqat tenglama parametrlarining teng sonida natijalar beradi. ikkinchi usul dispersiyalarni taqqoslashdan iborat. o’rganilayotgan qatorlar dinamikasi umumiy variatsiyasini ikki qismga, ya’ni tendentsiyalar tufayli sodir bo’ladigan variatsiyalar va tasodifiy variatsiyalar yoki bo’lishi mumkin. umumiy variatsiya quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi: , (2.6) bu erda, - qatorlar dinamikasining o’rtacha darajasi. tasodifiy variatsiyalar quyidagi formula orqali aniqlanadi: . (2.7) umumiy …

5 / 9

di: . (2.12) olingan qiymatni erkinlik va ehtimollik darajasiga muvofiq aniqlangan jadval qiymati bilan taqqoslanadi. agar ko’rinishidagi tengsizlik bajarilsa, u holda tahlil qilinayotgan tenglama ifodalanayotgan tendentsiya uchun to’g’ri keladi. bunday hollarda tahlil qilishni mantiqiy tushunchalarga mos keladigan oddiy tenglamalardan boshlab, asta-sekin kerakli daraja aniqlanguncha qadar murakkabroq darajalarga o’tib borish lozim. trend aniqlangandan keyin boshlang’ich qatorlar dinamikasiga tegishli darajada trendning qiymati olinadi. tahlil bundan keyin trenddan chetga chiqishi mumkin. (2.13) chetga chiqishi arifmetik dispersiyali o’rtacha nolga teng bo’ladi. tenglama parametrlarini aniqlash zarur: , (2.14) . (2.15) normal tenglamalar sistemasi to’g’ri chiziqli tenglamalar uchun quyidagi ko’rinishga ega bo’ladi: (2.16) dinamika tendentsiyasini aniqlashning eng sodda usuli qator darajalari davrini uzaytirish usulidir. bu usulda ketma-ket joylashgan qator darajalari teng sonda olib qo’shiladi, natijada uzunroq davrlarga tegishli darajalardan tuzilgan yangi ixchamlashgan qator hosil bo’ladi. o’rtacha sirg’aluvchi usul - bu qator darajalarini birin-ketin ma’lum tartibda surish yo’li bilan hisoblangan o’rtacha darajadir. o’rtacha sirg’aluvchi usulda qator ko’rsatkichlaridan …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "vaqtli qatorlar tahlili va tekislash usullari"

5-mavzu. vaqtli qatorlar to’g’risida umumiy tushunchalar. reja 1. vaqtli qatorlar to’g’risida umumiy tushunchalar. 2. vaqtli qatorlar tahlilida hisoblanadigan ko’rsatkichlar 3. vaqtli qatorlarni tekislash usullari. tayanch iboralar: vaqtli qator, dinamik qator, vaqtli qatorlar xarakteristikalari, tekislash usullari 1. vaqtli qatorlar to’g’risida umumiy tushunchalar matematik statistikaning asosiy masalalaridan biri o’rganilayotgan hodisalarning makonda o’zgarish va rivojlanish jarayonini tadqiq qilishda vaqtli qatorlarni tuzish va tahlil qilish yo’li bilan hal etiladi. iqtisodiy hodisalarning makonda o’zgarishini ifodalayotgan sonlar ketma-ketligini kuzatish vaqtli qator deb ataladi. vaqtli qatorlar ko’rsatkichning barqaror o’zgarishlariga va xususiy tasodiflar o’zgarishiga ega bo’ladi. va...

This file contains 9 pages in DOCX format (137.8 KB). To download "vaqtli qatorlar tahlili va tekislash usullari", click the Telegram button on the left.

Tags: vaqtli qatorlar tahlili va teki… DOCX 9 pages Free download Telegram